CHƯƠNG I
Ra khỏi nhà anh đã đi qua hai bến trên xe ô tô điện, một chiếc ô tô điện mới, rộng rãi sơn màu xanh-vàng, - loại xe chưa hề có ở Moskva hồi trước chiến tranh. Những chiếc ghế ngồi thoải mái, được bọc bằng loại da mềm màu sô-cô-la và loại nhung kẻ. Xe chạy êm như lướt trên mặt nước. Mà anh thì đã năm năm nay không hề đi ô tô điện. Và cũng đã năm năm rồi anh không thấy người bán vé xe khách của Moskva.
Năm năm rồi anh không còn hỏi bằng một câu bình thường, vội vã của người Moskva : “Bác có xuống bến sau không ạ ?”. Và bây giờ đây, khi anh hỏi như vậy, thì giọng của anh vang to và đượm vẻ hân hoan không đúng lúc, đến nỗi những hành khách đứng trước anh – vào tầm trưa số hành khách này cũng không đông lắm – đều ngạc nhiên ngoái lại và lặng lẽ nhường đường cho anh.
Cánh cửa mở ra trước mặt anh, và anh nhảy xuống vỉa hè.
Và bây giờ thì anh đang đi trên đường phố Moskva…
Две остановки от дома он проехал в троллейбусе – в новом, просторном, желто синем троллейбусе, – до войны таких не было в Москве. Удобные кресла были обиты мягкой кожей шоколадного цвета и узорчатым плюшем. Троллейбус шел плавно, как по воде. А он не ездил в троллейбусах пять лет. Он не видел московского кондуктора пять лет.
Пять лет не спрашивал он деловитой московской скороговоркой: «На следующей не сходите?». И когда он теперь спросил об этом, голос его прозвучал так громко и с таким неуместным ликованием, что стоявшие впереди него пассажиры – их было немного в этот будничный полдень – удивленно оглянулись и молча уступили ему дорогу.
Гармошка пневматической двери услужливо раздвинулась перед ним, и он спрыгнул на тротуар.
И вот он идет по Москве…
Mặt trời tháng Bảy nấu chảy lớp nhựa trải đường phẳng lì. Chỗ này mặt nhựa đường như có màu xanh, nhưng xa xa ở phía trước mặt dưới ánh mặt trời nó sáng ánh lên như được quét bằng một lớp phấn. Dãy nhà bên trái in xuống mặt đường nhựa những bóng ngắn tối thẫm, còn dãy nhà bên phải thì ngập trong ánh mặt trời. Những ô cửa sổ phía bên này sáng lóa mắt.
Từ góc phố, một con cánh cam xanh to kềnh có đôi cánh nước xòe rộng đang bò ra. Ở mỗi bên cánh được dệt bởi muôn ngàn tia nước hiện lên những sắc cầu vồng lấp lánh. Mặt đường nhựa nóng chảy đen bóng và bốc hơi nghi ngút. Nhưng một cơn mưa vẫn đang từ từ bò trên những chiếc bánh xe làm tỏa ra xung quanh một lớp mây mát rượi.
Moskva !
Anh đang đi trong lòng Moskva !
Nơi đây mọi thứ từ nhỏ vẫn quen thân và không thể quên được, nơi đây là quê hương anh, chốn quê bình thường ấm tình người mà ở mặt trận những người chiến sĩ đều nhớ tới, mỗi người hướng về một miền quê của mình. Ở khu rừng thành Wien tranh tối tranh sáng và ở những dãy núi hoang vu vùng Khingan anh vẫn thường nhớ tới Zamoskvorechye, Yakimanka, nhớ tới những bờ sông có kè đá hoa cương, những cây bồ đề cổ thụ của vườn Neskuchnyi…
Và giờ đây tất cả đang trở về với anh. Tất cả, tất cả những gì đã được ký ức trân trọng giữ gìn. Đằng kia, trong tòa biệt thự, bên cạnh nhà thờ Spaso-Nalivkovsky, vào mùa thu năm đầu chiến tranh, anh đã tham gia đội cứu hỏa của quận Lenin. Tham gia thực sự ! Một chú bé mười sáu tuổi… Bây giờ cũng như hồi trước chiến tranh, trước cửa tòa biệt thự vẫn còn tấm biển “Vườn trẻ số 62”. Từ những ô cửa sổ rộng mở ló ra những chiếc lá vạn niên thanh xanh bóng và vang lên tiếng hát qua máy thu thanh.
Anh đi mỗi lúc một nhanh, gần như là chạy.
Anh bước lên chiếc cầu bắc qua con sông đào Kanava nổi tiếng của Moskva. Bên cạnh rạp chiếu bóng “Udarnik” có một đám đông, hầu hết là thanh niên – bây giờ đang là kỳ nghỉ hè mà.
Июльское солнце плавит укатанный уличный асфальт. Здесь он кажется синим, а дальше, впереди, серебристо блестит под солнцем – будто натертый мелом. Дома слева отбрасывают на асфальт короткую густую тень, а дома справа залиты солнцем. Окна их ослепительно пылают, и отражения этих пылающих окон лежат на теневой стороне улицы зыбкими световыми пятнами.
Из за угла выползает громадный голубой жук с раскрытыми водяными крыльями. В каждом крыле, сотканном из миллиардов брызг, переливается радуга. Асфальт влажно чернеет и дымится, а дождь на колесах медленно ползет дальше, распространяя вокруг себя облако прохлады.
Москва.
Он идет по Москве!
Здесь все знакомо и незабываемо с детства, здесь его родина, та простая человеческая родина, которую вспоминали солдаты на войне, каждый – свою. В полуночном Венском лесу и в диких горах Хингана ему вспоминалось: Замоскворечье, Якиманка, гранитные набережные, старые липы Нескучного сада…
И вот все вернулось к нему. Все, все, что так бережно хранила память. Вон в том особняке, у Спасо Наливковского, осенью первого военного года он служил в пожарной команде Ленинского района. Служил! Шестнадцатилетний мальчишка… Теперь на особняке опять, как и до войны, вывеска: «Детский сад № 62». Из раскрытых окон выглядывают лаковые листья фикуса, поет радио.
Он идет все быстрее, почти бежит.
Он выходит на мост, перекинутый через канал – знаменитую московскую Канаву. Возле кинотеатра «Ударник» толпится народ, все почти молодежь, – ну да, теперь ведь каникулы.
Chưa thấy sông Moskva đâu, nhưng anh đã cảm thấy hơi thở tươi mát của nó, và đã hình dung ra khoảng rộng bao la của nó sau các dãy nhà. Ngày trước anh đã sống ở nơi đây, ở phố bờ sông Bersenevskaya, và học ở trường phố bờ sông Sofyskaya, đối diện với điện Kremlin. Anh thường đi học dưới những nhịp cầu cuốn - ở đó lúc nào cũng tối mờ mờ và âm vang, chỉ cần động nhẹ cũng gây ra những tiếng dội lớn. Còn sau các buổi học thì học sinh chơi trò “rèn luyện ý chí” : chúng đi trên mép tường chắn bằng đá dọc bờ sông, hai tay dang ra để giữ thăng bằng. Về sau có một thầy giáo trông thấy và cả lớp đã bị kỷ luật.
Anh dừng lại tại nhịp uốn cong bằng bê tông lớn ở giữa cầu.
Cầu Đá Lớn !
Chiếc cầu đẹp nhất thế giới. Giờ đây anh không còn nghi ngờ gì điều đó nữa. Anh đã từng thấy những chiếc cầu ở Praha, ở Wien và nhiều cầu khác nữa ở nhiều nước.
Từ khu này trở ra, thành phố có vẻ chật chội một cách vô tổ chức – phố xá thiên thẹo, nhà cửa cái nọ gối cái kia trong đám lộn xộn của những bức tường màu cháo lòng, những mái nhà màu hồng và những ngọn tháp, những khu nhà mới xây dựng còn ngổn ngang giàn giáo và những ô cửa sổ lấp lánh dưới ánh mặt trời.
Nhưng căn cứ từng ngôi nhà quen thuộc ta có thể đoán ra các đường phố : đằng kia lấp lánh mái lợp bằng kính của Viện bảo tàng Pushkin, chếch bên trái, ngay bên bờ sông là một bãi xây dựng chạy dài - ở đây người ta đã khởi công xây dựng Cung Soviet, những khối trụ của móng nhà đứng sừng sững như những hàng răng cưa khổng lồ.
Москвы реки еще не видно, но уже чувствуется ее свежее дыхание, угадывается ее простор за рядами домов. Когда то он жил здесь, на Берсеневской набережной, а учился на Софийской, прямо напротив Кремля. Он ходил в школу под аркой моста – там всегда было сумеречно и гулко, и можно было вызывать эхо. А после уроков они занимались «закалкой воли»: ходили по каменному парапету набережной, расставив руки для равновесия. Потом это заметил кто то из учителей и попало всему классу.
Он останавливается на могучем бетонном взгорье – на середине моста.
Большой Каменный!
Самый красивый мост в мире. Теперь он не сомневается в этом, – он видел мосты в Праге и в Вене и множество других мостов в разных странах.
Отсюда город кажется беспорядочно тесным – улиц не видно, дома воздвигаются один над другим в хаосе желто белых стен, карминных крыш, башен, облепленных лесами новостроек, искрящихся на солнце окон.
Но по отдельным знакомым зданиям можно угадать улицы: вон блестит стеклянная крыша Пушкинского музея, левее, у самого берега, раскинулась строительная площадка – еще до войны здесь начали строить Дворец Советов, – как огромные зубья, торчат в круге массивные опоры фундамента.
Còn phía bên phải, trên một ngọn đồi cao là điện Kremlin. Những ngôi tháp cổ kính phủ một lớp rêu xám gần như trắng mốc dưới chân, và một hàng cây xanh sau dãy tường, trong sân điện Kremlin, nổi lên trên đó là một tòa cung điện cân đối có bộ ngực trắng với lá cờ đỏ trên nóc nhọn.
Trước chiến tranh đã bao lần anh nhìn thấy những tòa tháp, những cây thông này và cả cung điện đầy kiêu hãnh này nữa, anh thấy chúng cả vào mùa đông và mùa hè, cả vào những ngày trời nắng và lúc trời mưa, từ cửa sổ ô tô điện và từ đường bờ sông, - giờ đây anh lại có cảm giác tựa như mới nhìn thấy tất cả những thứ đó lần đầu tiên. Và lần đầu tiên anh nhìn thấy vẻ đẹp thần thoại của điện Kremlin, một vẻ đẹp có một không hai trên Trái đất này.
Sau đó anh đi qua quảng trường gần cổng Borovitskaya dẫn tới thư viện Lenin.
Anh nhìn vào khuôn mặt của những người đi ngược chiều và anh thấy ngạc nhiên : tại sao không gặp những người quen nhỉ ? Anh có cảm giác rằng, chính ngày hôm nay anh phải được nhìn thấy tất cả mọi người, được gặp họ ở trên đường phố.
Bây giờ anh đang bước lên Quảng trường Đỏ. Đã gần lắm, gần lắm rồi… Anh đứng ở trung tâm Moskva. Thành phố ôm gọn anh trong tiếng ồn ào không lúc nào tắt, trong muôn ngàn giọng nói và tiếng cười của mọi người. Trước mắt anh sừng sững bức tường đá trắng của khách sạn “Moskva”, và phía bên trái, vươn lên sườn đồi với những tòa nhà nhiều tầng nhấp nhô là phố Gorky đông người và nhộn nhịp nhất, hai bên là hai dãy tủ kính lấp lánh.
Anh đã từng mơ ước biết bao được có ngày hôm nay !
Anh đi giữa mọi người, chạm vai vào họ, trìu mến nhìn vào mắt họ, lắng nghe những câu chuyện của họ. Chính tất cả những người Moskva đó là những người đồng hương của anh, mà hôm nay đây anh mới trở lại với họ sau năm năm trường xa cách. Cả người đàn ông vai rộng mặc áo mưa và đội mũ màu xám, cả chú bé mặt đầy tàn nhang mặc áo may ô thể thao, cả người phụ nữ hồng hào thay bế con nhỏ, cả một chị khác mang kính, nách cắp một chiếc cặp có thò ra một chai sữa, cả những cô thiếu nữ - sao họ đông đến thế ! Những cô thiếu nữ mặc áo dài trắng, hồng và tím nhạt, da rám nắng dáng điệu nhanh nhẹn, mắt sáng long lanh, tất cả các cô đều mỉm cười với anh, còn anh cũng mỉm cười với họ. Anh cười đáp lại các cô gái đó và cảm thấy rằng tất cả những người đó là những người quen cũ của mình, anh chỉ mới hơi quên họ đi trong khoảng năm năm nay. Có lẽ cả bản thân anh cũng đã thay đổi. Nhưng họ sẽ nhớ ra nhau, rất nhanh !
А по правую руку – высоко на холме Кремль. Старинные башни, подернутые сизой, почти белой у подножия патиной, и гряда зелени за стеной, на кремлевском дворе, а над зеленью – стройный, белогрудый дворец с красным флагом на шпиле.
Сколько раз до войны видел он эти башни и ели и этот гордый дворец, видел зимой и летом, на солнце и под дождем, из окна троллейбуса и с набережной, – сейчас у него такое ощущение, словно он видит все это впервые. И впервые видит сказочную красоту Кремля, чудесней которой нет ничего на земле.
Потом он идет через площадь у Боровицких ворот к библиотеке Ленина.
Он вглядывается в лица встречных людей и удивляется: почему не видно знакомых? Ему кажется, что он всех должен увидеть сегодня же, встретить на улицах.
Сейчас он поднимется на Красную площадь. Уже близко, близко…
Он в центре Москвы. Город окружает его неутихающим звонким гулом, голосами и смехом толпы. Перед ним возвышается белый утес гостиницы «Москва», и налево, в гору, уступами многоэтажных домов взбегает самая людная и живая, сверкающая зеркалами витрин улица Горького.
Как он мечтал об этом дне!
Он идет между людьми, касается их плечами, влюбленно заглядывает им в глаза, вслушивается в разговоры. Ведь все это москвичи – его земляки, к которым он вернулся сегодня после пятилетней разлуки. И этот широкоплечий мужчина в сером плаще и шляпе, и веснушчатый мальчуган в теннисной майке, и румяная женщина с ребенком на руках, и другая, в очках, с портфелем под мышкой, из которого торчит бутылка молока, и девушки – их так много! Девушки в белых, розовых и сиреневых платьях, загорелые и быстрые, глаза их блестят, и они все улыбаются ему, а он им. Он улыбается им в ответ, и ему кажется, что все эти люди – его старые знакомые, он просто немного забыл их за пять лет. Вероятно, и он изменился. Но они вспомнят друг друга, очень скоро!
Mặt đường lát đá ở Quảng trường Đỏ cũng mang sắc xanh hầm hập của nền trời. Anh bước đi hiên ngang, đầu ngẩng cao. Ở đây mọi thứ vẫn như hồi trước chiến tranh – vẫn hàng thông xanh đứng trang nghiêm dọc theo chân tường điện Kremlin, vẫn hai người lính đứng yên vị bên cửa ra vào lăng mộ vĩ đại. Những khuôn mặt trẻ trung của họ thật là trang nghiêm.
Chân bước chậm rãi, lòng đầy xúc động, anh đi qua quảng trường và luôn luôn nhìn về bên phải. Anh nhìn thấy chiếc kim vàng nhảy nhảy trong chiếc đồng hồ trên tháp Spasskaya, và mặt trời, trong một thoáng chói mắt, rực lên trên mặt kim.
Khi anh bước xuống bờ sông, có một chàng trai trẻ, gò má cao, mắt đen, cũng mặc áo va-rơi và đi ủng bước về phía anh. Anh ta hỏi vẻ lúng túng như có lỗi :
- Xin phiền hỏi anh bạn, anh có biết đường đến Viện bảo tàng hội họa Tretyakov đi lối nào không ?
- Mình biết chứ ! – anh gần như kêu lên, bỗng dưng vui mừng quá đỗi về một điều gì đó. – Tất nhiên là mình biết chứ ! Lẽ ra mình sẽ đích thân đưa cậu đến, nhưng mình đã đặt kế hoạch là đến mai mình mới tới Viện bảo tàng Tretyakov. Chàng trai gật đầu cảm ơn và bước đi. Còn anh vẫn đứng nhìn theo và mỉm cười hạnh phúc, ngỡ ngàng : anh cũng vừa nghĩ rằng ngày mai cả anh cũng sẽ đến thăm Viện bảo tàng Tretyakov ! Còn nếu anh muốn, anh sẽ đến cả ngày hôm nay nữa. Chỉ cần anh muốn – là mười lăm phút sau anh đã có mặt ở bảo tàng Tretyakov rồi !
Брусчатка Красной площади отливает раскаленной синевой неба. Он идет выпрямившись и подняв голову. Здесь все по прежнему, как до войны, – торжественный строй голубоватых елей вдоль Кремлевской стены, два солдата застыли у дверей великой гробницы. Их юные лица загадочны и надменны. Кажется, эти же самые парни стояли здесь и тогда, пять лет назад.
Медленно, с бьющимся сердцем, он проходит через площадь и все время смотрит направо. Он видит, как на часах Спасской башни прыгает золотая стрелка и в ней на одно слепящее мгновение вспыхивает солнце.
А когда он спускается на набережную, к нему подходит молодой парень, скуластый и черноглазый, тоже в гимнастерке и сапогах, и спрашивает с виноватой запинкой:
– Случайно не знаешь, друг, как в Третьяковскую галерею пройти?
– Как не знаю! – почти кричит он, чему то вдруг очень обрадовавшись. – Конечно, знаю! Я сам бы с тобой пошел, но я уж решил – Третьяковку на завтра. Вот слушай: иди через Каменный, нет – лучше через Москворецкий мост…
И он старательно и подробно объясняет парню, как пройти в Третьяковскую галерею. Тот уходит, благодарно кивая. А он смотрит вслед и улыбается счастливо и изумленно: подумать только, завтра и он пойдет в Третьяковку! А если захочет, то пойдет и сегодня. Стоит ему захотеть – и через пятнадцать минут он будет в Третьяковке!
★