Sang ngày hôm sau tôi có cuộc trò chuyện tại Viện Kiến trúc, nơi người ta đang làm việc về việc sắp tới tái trùng tu rất nhiều công trình lịch sử như dinh thự của Pushkin (Tsarskoie Selo) và Cung Peterhof vốn đã bị bọn Đức phá hủy:
Chúng tôi tiếp tục công việc trên bản vẽ từ ngay trong mùa đông năm 1941-42… Đó quả là điều phúc lành đối với đám kiến trúc sư chúng tôi. Vị thuốc tốt nhất mà chúng tôi có thể nhận được ngay giữa nạn đói. Tác động tâm lý rất lớn khi mà 1 người đói khát biết được mình có 1 công việc hữu ích để làm… Nhưng cũng không có nghi ngờ gì về điều này: 1 người công nhân chịu đựng vất vả tốt hơn người trí thức. Rất nhiều người của chúng tôi không cạo đầu nữa – dấu hiệu đầu tiên cho thấy người đó đã rời rã… Hầu hết những người đó đã tự xốc lại mình khi họ được giao nhận công việc. Nhưng nói chung đàn ông sụp đổ dễ dàng hơn phụ nữ, và thoạt đầu tỷ lệ tử vong của đàn ông là cao hơn. Tuy nhiên, những người sống sót qua thời kỳ tồi tệ nhất của nạn đói cuối cùng đã tồn tại được. Cánh phụ nữ cảm nhận hậu quả nghiêm trọng hơn đàn ông. Nhiều người chết khi sang mùa xuân, lúc mọi sự tồi tệ nhất đã qua rồi. Nạn đói gây 1 tác động thể xác đặc biệt lên con người. Phụ nữ quá kiệt sức đến mức họ mất hẳn kinh… Rất nhiều người chết đến nỗi chúng tôi phải chôn họ không có quan tài. Cảm giác mọi người cùn nhụt đi, không còn có thể khóc trước đám tang nữa…. Chôn cất được tiến hành trong im lặng hoàn toàn, không có biểu lộ cảm xúc nào. Khi mọi việc đã được cải thiện, dấu hiệu đầu tiên là phụ nữ bắt đầu thoa phấn hồng và son môi lên gương mặt xanh xao hốc hác của mình. Vâng, chúng tôi đã trải qua địa ngục quá đủ rồi; nhưng anh đáng ra nên có mặt tại đây vào cái ngày vòng phong tỏa bị chọc thủng – mọi người trên đường phố khóc lên vì vui mừng, và những người lạ ôm chầm lấy cổ nhau. Giờ này thì cuộc sống hầu như đã trở lại bình thường. Vẫn có pháo kích, tất nhiên, và vẫn có người bị giết, nhưng cuộc sống đã lại trở nên đáng giá.
Tôi cũng nhớ cuộc nói chuyện dưới đây với thiếu tá Lozak, một sĩ quan tham mưu đã dẫn tôi đi khắp Mặt trận Leningrad:
Trong những ngày ấy có 1 nét gì đó hiện trên gương mặt con người tiên báo cho bạn biết rằng anh ta sắp chết trong vòng 24 giờ tới… Tôi đã sống tại Leningrad suốt cuộc đời mình, và bố mẹ tôi cũng sống tại đây. Họ đã già, và trong những năm tháng đói khát ấy tôi phải chia với bố mẹ một nửa khẩu phần lính của mình, nếu không họ sẽ chết. Do là sĩ quan tham mưu nên rất bình thường thôi, và cũng rất đúng đắn, tôi nhận được khẩu phần ít hơn đáng kể so với những người ngoài mặt trận: 250 gram 1 ngày thay vì là 350. Tôi sẽ luôn nhớ mãi quãng đường mình đi bộ mỗi ngày từ nhà mình ở gần Vườn Tauris tới nơi làm việc ở trung tâm thành phố, dài khoảng 2-3 km. Tôi cứ đi một chốc lại phải ngồi xuống để nghỉ. Nhiều lần tôi trông thấy có người đột nhiên gục xuống trên tuyết. Ta chẳng thể giúp được gì. Ta chỉ có thể bước tiếp… Và, khi trên đường quay trở về, tôi sẽ nhìn thấy 1 dáng người to sụ phủ đầy tuyết chính tại nơi mà hồi sáng tôi thấy người kia ngã xuống. Ta cũng không lo phiền nữa; biết được thế nào là tốt hơn? Mọi người không tắm rửa suốt nhiều tuần lễ; chẳng có nhà tắm lẫn củi đốt. Nhưng ít nhất mọi người buộc phải cạo râu. Và trong mùa đông ấy tôi không nhìn thấy có người nào nở miệng cười. Thật đáng sợ. Ngoài ra có một thứ kỷ luật nội tâm khiến mọi người phải tiếp tục giữ vững (carry on – tiếp tục sống, tiếp tục chịu đựng v.v. – danngoc) Một quy định mới về hành vi ứng xử hình thành trong đám người đang đói khát. Họ thận trọng tránh bất cứ đề cập nào đến chuyện thức ăn. Tôi còn nhớ mình đã ngồi cả buổi chiều đói khổ đói sở cùng 1 cụ già thuộc Ủy ban Phát thanh (Radio Committee). Ông cụ khiến tôi suýt phát điên – ông nói suốt buổi chiều về Kant và Hegel. Nhưng tuy vậy chúng tôi không bao giờ gục ngã, buông xuôi. Trận phản công Maskva đã cho chúng tôi niềm tin tuyệt đối rằng kết thúc sẽ luôn tốt đẹp. Nhưng tới đầu tháng Hai thì mọi chuyện đã thay đổi hoàn toàn và Con đường Băng giá bắt đầu hoạt động hiệu quả! Những kiện hàng khổng lồ bắt đầu được chuyển tới từ mọi miền tổ quốc – mật ong và bơ tươi, thịt sấy và xúc xích! Dĩ nhiên, các khó khăn của chúng tôi vẫn chưa hẳn đã kết thúc. Các đợt bắn phá vẫn gây nhiều phiền toái. Có lần tôi đang đi trên phố Nevsky thì một quả pháo rơi ngay gần đấy. Cách tôi 10 bước là một người bị cắt gọn cái đầu vì một mảnh đạn. Tôi nhìn thấy anh ta bước hai bước cuối cùng của mình với cái đầu đã bị đứt phăng – và xung quanh máu me văng tung tóe trươc khi anh ta gục xuống. Thật kinh khủng. Tôi trông thấy anh ấy bước thêm hai bước cuối cùng trước khi gục xuống. Tôi nôn ọe ngay tại đấy và rồi ốm suốt ngày hôm ấy – mặc dù tôi đã từng thấy rất nhiều điều khủng khiếp từ trước. Tôi sẽ không bao giờ quên cái đêm mà 1 bệnh viện nhi đồng bị trúng 1 quả bom cháy (oil bomb); rất nhiều trẻ em bị giết và toàn bộ ngôi nhà bị bốc cháy, có ai đó đang chêt trong ngọn lửa. Thần kinh con người không thể chịu nổi khi trông thấy những cảnh đó; lực lượng cấp cứu của chúng tôi đã có chỉ dẫn phải rửa sạch máu me trên vỉa hè càng nhanh càng tốt ngay sau khi 1 quả pháo rơi xuống.
|