Mấy ngày qua, TBN vừa họp mặt cùng các bạn cũ tại Quảng Bình, và ngày 24/7, chúng tôi hành hương về Hang Tám Cô thuộc xã Sơn Trach, huyện Quảng Trạch, Quảng Bình thắp hương tri ân và tưởng nhớ 8 nữ thanh niên xung phong (TNXP) và 5 chiến sỹ pháo binh đã anh dũng hy sinh trong cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc.
Ngày nay chiến tranh đã lùi xa, nhưng biết bao sự kiện của TNXP một thời đương đầu với máy bay giặc Mỹ trên mặt trận giao thông - vận tải càng sống động trong tôi.
Huyền thoại về “Hang 8 cô” thời gian cách đây đã 39 năm (1972 – 2011) càng lung linh sức sống như Ngã Ba Đồng Lộc, như Truông Bồn... cùng với Đường Trường Sơn huyền thoại mãi mãi trường tồn, đi vào lịch sử bảo vệ và xây dựng đất nước.
Tên “Hang 8 cô” sớm xuất hiện ngay từ buổi ban đầu, từ nguồn tin cả 8 chiến sĩ hy sinh tại hang đá đều là chiến sĩ gái. Nhưng sau đó không lâu, có nguồn tin chính thức 8 chiến sĩ trong tổ xung kích ấy có 4 chiến sĩ gái và 4 trai, tên “Hang 8 cô” vẫn được chấp nhận một cách có ý thức, thỏa mãn cho một địa danh –
Một địa chỉ đỏ trên Đường Trường Sơn. Trên các trang báo tên “Hang 8 cô” - “Huyền thoại về hang 8 cô” vẫn được giật tít cho những bài viết, dắt dẫn người đọc đến với xúc cảm mạnh trong đời sống tinh thần, mang theo yếu tố tâm linh nhưng không huyền bí. Tên tuổi các liệt sĩ từ những tên riêng: Nguyễn Thị Tơ, Lê Thị Lương, Lê Thị Mai, Đỗ Thị Loan, Hoàng Văn Vụ, Nguyễn Văn Huệ, Nguyễn Hữu Phong, Nguyễn Mậu Kỷ đã mang thêm tên chung. Khi nói đến “Hang 8 cô” - ngày nay, người dân cả nước, cho đến cả người nước ngoài, biết đến đức hy sinh của 8 liệt sĩ TNXP tại km 16 - trên đường 20 Quyết Thắng. Họ hy sinh khi tuổi đời còn ở độ mười tám đôi mươi. 8 chiến sĩ trong tổ xung kích tình nguyện đảm nhiệm công việc bảo đảm giao thông ở một trọng điểm – Tọa độ dội bom của máy bay giặc Mỹ. Gác đường tại chốt lửa này họ là những cảm tử quân. Họ biết trước điều gì có thể xảy ra. Song, với TNXP – người chiến sĩ mang tên TNXP đã nói lên ý chí chiến đấu, ý thức tự nguyện: Đâu có giặc là ta cứ đi – Đi bất cứ nơi nào Tổ quốc cần...
Đường 20 được khởi công xây dựng ngày 21/1/1966, thông xe ngày 31/5/1966. Đây là con đường huyết mạch phá thế độc đạo, nối đông Trường Sơn với tây Trường Sơn, xuất phát từ phà Xuân Sơn đến ngã ba Lùm Bùm, dài 125km. Trong những năm giặc Mỹ tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc, chúng đã tập trung đánh phá cực kỳ khốc liệt các trọng điểm A-T-P (cua chữ A, ngầm Ta lê, đèo Pulanhic) Trạ Ang Km12, Km16,5… biến nơi đây thành tọa độ lửa, nhằm ngăn chặn sự chi viện của hậu phương với tiền tuyến.
Hàng ngàn hàng vạn cán bộ, bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến, đồng bào các dân tộc đã lao đông quên mình, chiến đấu kiên cường, vừa đánh địch vừa xẻ núi bạt đèo, đào đắp hàng triệu khối đất đá, đảm bảo mở đường thông tuyến, chi viện sức người sức của cho các chiến trường để chiến thắng kẻ thù xâm lược.
Ngày 14/11/1972, máy bay Mỹ ném bom sập cửa hang làm các chiến sỹ TNXP mắc kẹt bên trong. Đồng đội đã nhiều ngày tìm cách tiếp cứu, di chuyển khối đất đá lấp cửa hang nhưng không thể cứu được các anh các chị. Trong trận bom này, 8 nữ TNXP và 5 chiến sỹ pháo binh đã anh dũng hy sinh.
Trong hang có bàn thờ, cửa hang dựng tấm bia lớn khắc tên các liệt sĩ.
Cách cửa hang đá không xa một miếu thờ liệt sĩ được xây dựng có người hương khói quanh năm.
Di tích được Bộ Văn hóa - Thông tin xếp hạng nằm trong quần thể di tích cấp quốc gia tại quyết định số 236/VH/QĐ/ ngày 12/12/1986.
Giáo sư Anh hùng Lao động Vũ Khiêu viết bài phú – ngợi ca chiến công và đức độ hy sinh vì nước quên mình của các liệt sĩ. Bài phú được khắc trang trọng trên bia đá, dựng trước bàn thờ liệt sĩ trong ngôi miếu khang trang hiện lên giữa rừng già Trường Sơn hùng vĩ. Đọc dòng chữ mở đầu bài phú của Giáo sư Vũ Khiêu, nhiều người cảm xúc mạnh, tiếc thương lẫn tự hào về một thế hệ thanh niên biết sống, biết hy sinh vì sự nghiệp lớn.
“Đây Đường 20 Quyết Thắng
Vươn cao muôn trượng bóng anh hùng
Tỏa sáng muôn phương gương dũng kiệt”.