[Saomai]

Bùi Huy Bằng viết

Thấy cư dân của chuyên mục này bàn nhiều về bài Жди меня, tôi xin góp vui bằng một cách dịch sau đây:
Hãy đợi anh
C. Ximonov

Hãy đợi anh, anh sẽ về.
Nhưng hãy đợi rất lâu nhé,
Đợi đến khi buồn tái tê
Bởi mưa rơi, rơi dãi dề,
Đợi đến khi tuyết lạnh giá,
Đợi đến khi nóng cháy da,
Đợi đến khi những ai khác,
Bị quên đợi từ ngày qua.
Đợi đến khi từ nơi xa
Những bức thư sẽ không tới,
Đợi đến khi đã chán rồi
Cả những người đang cùng đợi.

Hãy đợi anh, anh sẽ về,
Nhưng đừng mong điều tốt nhé
Cho những ai biết thuộc kỹ,
Điều đến lúc cần quên đi.
Hãy để mẹ và con thơ
Tin rằng anh không còn nữa,
Để bạn hữu mệt mỏi chờ,
Ngồi quây quần bên bếp lửa,
Cùng uống cạn ly vang nồng
Ngấm tầng sâu của tâm hồn...
Hãy đợi nhé. Và cùng họ
Uống cạn ly chẳng vội chi.

Hãy đợi anh, anh sẽ về,
Những thần chết bị thi gan.
Hãy để ai không đợi anh,
Sẽ thốt rằng: - đã may mắn.
Do không hiểu, tưởng không đợi,
Làm cách nào giữa đạn bom
Bằng chờ mong của chính mình
Em đã cứu được mạng anh.
Anh sống sót như thế nào,
Chỉ có anh cùng em hay, -
Đơn giản là em biết đợi,
Không phải như ai khác đâu.

Thời trẻ, tôi (trong số đông các bạn trẻ) đã từng say sưa đọc bài Đợi Anh về do nhà thơ Tố Hữu dịch từ bài Жди меня của C. Ximonov. Hơn 50 năm trôi qua, trong chuyên mục này tôi được đọc lại bài dịch cùng bài thơ nguyên tác thì thấy HẪNG. Bởi lẽ:
- Khá ít câu dịch trùng với thơ của C. Ximonov.
- Khá nhiều câu dịch phải suy luận mới thấy hơi hướng thơ của C. Ximonov.
- Không ít câu dịch lạc điệu với thơ của C. Ximonov.
- Đặc biệt chùm câu sau đây vừa sai, vừa hư cấu làm tôi thấy quan ngại khi nói đến thơ dịch:
Dù bạn viếng hồn anh
Yên nghỉ nấm mồ xanh
Nâng chén tình dốc cạn
Thì em ơi mặc bạn
Đợi anh hoài em nghe
Còn câu "Bạn cũ có quên rồi" thì không thấy có câu nào tương ứng.
Câu "Trông chết cười ngạo nghễ "- tôi nghĩ câu này thật tuyệt vời nếu xét theo ngữ pháp tiếng Việt, như có bạn đã viết là đạt ĐỈNH. Tôi hiểu câu này nhà thơ Tố Hữu muốn diễn đạt: “Cười ngạo nghễ khi trông thấy cái chết”. Câu này tương ứng với câu "Всем смертям назло", tôi đã dịch là"Những thần chêt bị thi gan" (bị thách thức, bị trêu ngươi, bị chế nhạo), gần tương tự dạng câu “thi gan cùng tuế nguyệt”. Tuy nhiên tôi muốn bày tỏ sự băn khoăn sau đây:
Trước cái chết, trong văn học, trong phim ảnh, trên các tượng đài, trên các phù điêu, các chiến sĩ cách mạng, những người lính bảo vệ Tổ quốc thường có nét mặt nghiêm trang, nếu có cười thì chỉ CƯỜI GẰN, CƯỜI MỈA MAI, CƯỜI CĂM GIẬN trước kẻ thù, thậm chí cất tiếng ca, còn CƯỜI NGẠO NGHỄ liệu có thái quá? Ngay như ông Nguyễn Văn Trỗi khi ra pháp trường đã để lại dấu ấn “Có những phút làm nên lịch sử” (thơ Tố Hữu), tuy phong thái rất hiên ngang, nhưng trên gương mặt vẫn có nét suy tư.
Có người cho rằng, có sự khác biệt nêu trên là do Cụ Tố Hữu dịch từ tiếng Pháp. Nhưng cho đến cuối đời, bài dịch lưu truyền 50 năm có lẻ, xung quanh Cụ có rất nhiều người phục vụ, có thể họ không dám góp ý hoặc có nhưng Cụ vẫn bỏ qua!
Theo tôi nếu đây là môt sáng tác thơ của Cụ thì không dám bàn nữa vì rất hay , nhất là về hình thức thể hiện. Nhưng nếu đặt bài đó trong mối liên quan đến thơ của C. Ximonov thì không thể liệt vào loại dịch, phỏng dịch, kể cả là phóng tác, vì phóng tác vẫn phải bảo đảm đúng ý thơ của nguyên tác.
Tôi xin dẫn ra đây phần dịch nghĩa của tôi để tạm làm cơ sở so sánh cho những ai chưa (không) biết tiếng Nga, không có ý rằng bản dịch nghĩa này hoàn toàn chính xác.
Dịch nghĩa:
Hãy đợi anh

Hãy đợi anh, và anh sẽ về
Chỉ hãy đợi rất lâu
Hãy đợi, khi gây ra nỗi buồn
Bởi những cơn mưa màu vàng
Hãy đợi, đến khi tuyết rơi
Hãy đợi, đến khi nóng cháy
Hãy đợi, đến khi những người khác không [được] ai đợi,
Vì đã bị quên từ hôm qua.
Hãy đợi, đến khi từ nơi xa
Những bức thư sẽ không tới,
Hãy đợi, đến khi làm chán ngán
Cả những ai đang cùng đợi.

Hãy đợi anh, anh sẽ về.
Nhưng đừng mong điều tốt lành
Cho những ai biết thuộc lòng,
Điều đến lúc cần quên đi.
Hãy để con trai và mẹ tin
Vào điều không còn anh,
Hãy để các bạn mệt mỏi chờ,
Ngồi quây quần bên ngọn lửa,
Cùng uống cạn rượu vang chát
Ngấm tầng sâu của tâm hồn...
Hãy đợi nhé. Và cùng với họ
Uống cạn đi chẳng vội vã.

Hãy đợi anh, anh sẽ về.
Những thần chết bị thi gan,
Hãy để ai không đợi anh,
Sẽ nói rằng: - Đã may mắn.
Do không hiểu, tưởng [nó] chẳng được đợi,
Làm cách nào giữa đạn bom
[chỉ] Bằng chờ mong của chính mình
[mà] Em đã (lại) cứu được anh.
Anh đã sống sót thế nào, [chúng ta] sẽ biết
Chỉ chúng ta cùng nhau thôi, -
Đơn giản là em biết đợi,
Không như ai khác .
Bùi Huy Bằng dịch nghĩa

Có lẽ bác Bùi Huy Bằng đã quá tự tin, vì sau khi đã xem cả topic này mà bác vẫn không nhận ra, cho đến nay bài dịch "Đợi anh về" của Tố hữu vẫn được coi là đỉnh, kể cả bác Thúy Toàn cũng nói vậy (dịch thơ chấp nhận như thế, không như dịch văn xuôi). Thật khó có bài dịch nào khác đạt mức Việt hóa chuẩn đến thế, đi vào lòng người đến thế. bác Minminixi còn nói, bác ấy rất ngại đọc thơ dịch, trừ khi dịch được như bản Đợi anh về của Tố Hữu.

Rất nhiều bác am hiểu thi ca và dịch thuật đã phát biểu rồi, SM chỉ muốn nói thêm chút: Bản dịch của bác Bằng không nhuần nhuyễn, chưa kể có một số chỗ đến giờ bác vẫn hiểu chưa đúng nội dung bài thơ gốc. Ví dụ đoạn sau với phần dịch nghĩa của bác:

Жди, когда снега метут, Жди, когда жара, Жди, когда других не ждут, Позабыв вчера.

Hãy đợi, đến khi tuyết rơi Hãy đợi, đến khi nóng cháy Hãy đợi, đến khi những người khác không [được] ai đợi, Vì đã bị quên từ hôm qua.

Chữ когда dịch là đến khi thì không chuẩn. Trong tiếng Việt, nói đến khi, có nghĩa là đến lúc đó thì thôi. Ví dụ: Chúng ta đứng trú ở đây đến khi mưa tạnh. Nghĩa là khi mưa tạnh thì ta không trú nữa. Trong bài thơ gốc không có ý đó, mà là lời nhắn nhủ người vợ hãy vững lòng chờ đợi cả khi tuyết rơi, khi nắng cháy, khi những người khác không còn đợi người thân nữa...

Hay như đoạn sau:

Жди меня, и я вернусь, Всем смертям назло. Кто не ждал меня, тот пусть Скажет: - Повезло. Не понять, не ждавшим им, Как среди огня Ожиданием своим Ты спасла меня.

Hãy đợi anh, anh sẽ về. Những thần chết bị thi gan, Hãy để ai không đợi anh, Sẽ nói rằng: - Đã may mắn. Do không hiểu, tưởng [nó] chẳng được đợi, Làm cách nào giữa đạn bom [chỉ] Bằng chờ mong của chính mình [mà] Em đã (lại) cứu được anh.

Cần nhớ Thần chết chỉ là duy nhất, nên viết “những Thần chết” nghe hơi buồn cười.

Còn 4 câu sau hình như bác đã hiểu sai:

Не понять, не ждавшим им,
Как среди огня
Ожиданием своим
Ты спасла меня.

Nghĩa đúng có lẽ là:

Những người không chờ đợi
Họ không hiểu được, giữa đạn lửa chiến trường
Bằng tình yêu của mình
Em đã cứu được anh như thế nào (как)

Câu “Trông chết cười ngạo nghễ” được rất nhiều người cho là cách dịch đạt nhất của “Всем смертям назло”. Đó làhình ảnh người chiến sỹ coi cái chết nhẹ như lông hồng. Là khinh mạn cái chết. Là niềm lạc quan cách mạng. Câu ấy là câu dịch nâng cao hơn bản gốc “Всем смертям назло” -- (ý nói mọi cái chết thì nghĩa lý gì cơ chứ).

Chính Ximonov cũng cảm kích viết trong bài thơ “Gửi đồng chí Tố Hữu” những câu thơ sau (sau khoảng thời gian có đến 15 năm ông không động bút đến thi ca):

Tôi biết thơ tôi nơi đây đang sống
Trong bản dịch tuyệt vời của anh
Và sẽ sống khi còn bao người vợ
Đợi chờ chồng nơi chiến tuyến xa xôi

Và ông mong ước đến khi:

Những người trong chiến trận trở về
Ngày ấy đất cũng thanh bình trở lại
Thì thơ tôi sẽ chết đi với tiếng thở dài êm ái
Trong lời dịch tuyệt vời của anh.

Bài đó ông viết sau khi chứng kiến sức sống mãnh liệt của bài thơ “Đợi anh về” qua bản dịch của Tố Hữu, sau khi ông đi đến tận những vùng chiến sự ác liệt Quảng Bình – Vĩnh Linh. Cho đến nay, chiến trận qua đã lâu, nhưng những lời thơ của bản dịch ấy còn sống mãi. Vì trong lịch sử dài lâu của Việt Nam dường như chưa bao giờ hết bóng quân thù…

(Xin nói thêm: Bản Pháp văn của bài "Đợi anh về" dịch khá sát bản gốc)