Ngày hôm nay sáng tác của anh vẫn đang được các nhà nghiên cứu văn học và các nhà văn chính luận say mê nghiên cứu ; những bản luận án và những cuốn khảo luận nói về anh đang được viết ra, tiểu sử của anh, công việc sáng tạo của anh, vị trí của anh trong tiến trình văn học những năm ba mươi, trong lịch sử toàn bộ nền văn học Soviet, vai trò của anh trong việc hình thành hiện tượng có ý nghĩa lịch sử toàn thế giới được mệnh danh là thế giới quan của con người Soviet, đang được nghiên cứu.
Tôi không thể và không muốn lặp lại những điều mà các tác giả đã nói. Cuốn tiểu sử mà tôi đang viết trước hết là những điều mà chính bản thân tôi đã trải qua. Đó là cuộc đời của một con người tuyệt diệu mà tôi đã được nhìn thấy rất gần. Tôi hiểu rằng một cách nhìn như vậy có những khó khăn riêng của nó. Nhưng tôi sẽ kể cho bạn đọc nghe trước hết về những điều chính tôi đã biết, về những điều đã xảy ra trước mắt tôi…
Vì thế khi nghe cái tên “Nikolai Ostrovsky” tôi hình dung không phải là những tượng đài đồ sộ, những nhân vật của các bộ phim nói về anh và thậm chí không phải cả khuôn mặt mà độc giả vẫn thường nhìn thấy trên bìa các cuốn sách in hàng loạt về Korchagin.
Mà tôi hình dung một chàng trai trẻ có cái nhìn chăm chú ngồi bên bàn ăn trong nhà tôi, ở Novorossiysk, năm 1926.
★
Tóm lại, hồi ấy tôi đang sống với bố mẹ ở thành phố Novorossiysk. Mẹ tôi tên là Lyubov Ivanovna Matsyuk, có người bạn gái sống ở Shepetovka tên là Olga Osipovna ; bà có một người con gái tên là Yekaterina và hai người con trai là Dimitry và Nikolai. Tôi còn nhớ vào tháng Năm, năm 1926, bà Olga Osipovna đã viết thư cho mẹ tôi biết anh con trai Kolya của bà đang chữa bệnh trong một nhà an dưỡng ở Krym và các bác sĩ khuyên anh sau khi chữa bệnh nên lưu lại vài tháng nữa ở miền Nam để củng cố thêm những kết quả của việc điều trị. Cuối thư bà xin cho Kolya đến ở nhà mẹ tôi.
Chúng tôi lập tức mời anh đến ngay.
Ít lâu sau chúng tôi đã nhận được lá thư thứ hai. Lá thư này do chính Nikolai viết. Anh gửi kèm theo thư một tấm ảnh của anh, và đề nghị chúng tôi cũng gửi ảnh cho anh. Anh bảo rằng chúng ta hãy làm quen với nhau qua thư để khi gặp sẽ không mất thì giờ làm quen nữa.
Tôi nghĩ : tốc độ nhanh thật !
Khi nhận được ảnh của Nikolai, tôi và chị tôi đã tò mò ngắm nghía mãi. Một gương mặt đẹp, nghiêm nghị, trầm ngâm nhìn chúng tôi.
Khi đó tôi mới hai mươi tuổi. Chị tôi đã lấy chồng và có một cháu trai chín tháng, tuy nhiên cả hai chúng tôi đều ngầm cho rằng tấm ảnh này Nikolai gửi cho chính mình.
Thực ra thì anh gửi tấm ảnh cho cả nhà, bởi vì khi ấy Nikolai còn chưa biết một ai trong gia đình chúng tôi cả.
Tôi còn nhớ lúc nhà có thư, chị tôi đang cho cháu bé ăn. Cháu ngồi trên chiếc ghế trẻ em được kê cao bên cạnh bàn ở hàng hiên, còn tôi thì đứng ở ngoài sân, cạnh cửa sổ. Sau khi bóc thư, tôi rút tấm ảnh ra rồi giơ lên cửa sổ cho chị tôi nhìn thấy. Chị bảo đưa ảnh lại gần để chị nhìn được rõ hơn. Tôi biết chị không thể nào rời xa cháu bé được nên bắt đầu trêu chọc chị :
- Chàng trai này mới đẹp làm sao !
Cuối cùng, chị đặt được cháu bé lên giường rồi chạy ra sân với tôi. Nhưng tôi lại bỏ chạy, chị phải đuổi theo mãi. Đến lúc mệt tôi mới chịu đưa ảnh cho chị.
- Ừ, - chị nói, - chàng trai nom được đấy, cẩn thận khéo không phải lòng em ạ !
Một lát sau mẹ tôi về.
Lá thư và tấm ảnh đã gợi cho bà nhớ lại bao nhiêu chuyện về tình bạn lâu năm của bà với gia đình Ostrovsky.
Mẹ tôi, và cả bố tôi nữa, đều xuất thân từ chính cái làng Vilya thuộc huyện Ostrog, tỉnh Volyn, nơi gia đình Ostrovsky đã ở. Năm 1904, ngày 29 tháng Chín theo lịch cũ, cậu Nikolai, con trai út của ông Aleksey Ivanovich Ostrovsky và bà Olga Osipovna Ostrovskaya đã chào đời. Bà Olga Osipovna là bà mối của mẹ tôi ; đám cưới bố mẹ tôi đã được tổ chức ở ngôi nhà đang xây dở của gia đình Ostrovsky. Rất tiếc là gia đình Ostrovsky đã không được ở ngôi nhà này : nó được xây dựng bằng tiền đi vay, để lấy tiền trang trải nợ nần, hai ông bà đã phải đem bán ngôi nhà đi.
Qua câu chuyện của mẹ tôi, tôi được biết nhiều chi tiết trong cuộc đời của bà thời trẻ - một cuộc đời khá tiêu biểu cho những năm xa xưa đó.