Các cư dân đảng xã hội của lán Savvatyevo đem lại một vấn đề lớn hơn. Rõ ràng, quan điểm xã hội không phù hợp với bất cứ ý tưởng nào về tính hiệu quả kinh tế do họ đều từ chối, về nguyên tắc, thực hiện bất cứ hình thức lao động cưỡng bức nào. Họ thậm chí còn từ chối việc tự chặt lấy củi cho mình. “Chúng tôi đã bị chính quyền cho đi đày”, một người than phiền, “vậy thì chính quyền phải cung cấp cho chúng tôi mọi thứ cần thiết” (Những bức thư từ tù ngục nước Nga, tr. 183-188). Không ngạc nhiên rằng tình thế này bắt đầu khiến cho ban quản lý trại bực bội. Mặc dù bản thân đã từng thương lượng với tù chính trị ở Petrominsk dạo mùa xuân năm 1923, và đã từng hứa cho họ một chế độ tự do hơn trên Solovetsky nếu họ chấp nhận chuyển đến đây một cách yên bình, chỉ huy trại Nogtev tỏ ra vô cùng bực mình vì những đòi hỏi bất tận của họ. Ông này tranh cãi với tù chính trị về chuyện họ muốn tự do đi lại, về quyền họ được đến khám bác sĩ, và về quyền của họ được liên lạc với thế giới bên ngoài. Cuối cùng, ngày 19 tháng 12 năm 1923, vào cao điểm của cuộc tranh luận hết sức gay gắt về giờ giấc giới nghiêm của tù, lính gác lán Savvatyevo đã nổ súng vào một nhóm tù chính trị, giết chết sáu người.
Vụ này gây ra náo động lớn ở nước ngoài. Hội Chữ thập đỏ Chính trị tuồn các báo cáo về cuộc nổ súng qua biên giới. Các bài tường thuật có mặt trên báo chí phương Tây thậm chí trước cả khi chúng được xuất hiện tại Nga. Những bức điện tín giữa quần đảo và các lãnh đạo Đảng chuyền qua chuyển lại như con thoi. Thoạt đầu, chính quyền trại bênh vực cho việc nổ súng, tuyên bố rằng tù đã vi phạm giờ giới nghiêm và rằng lính gác đã có cảnh cáo ba lần trước khi nổ súng.
Sau đấy, vào tháng Tư năm 1924, trong khi vẫn không thừa nhận là lính gác đã không có bất cứ cảnh cáo nào – còn tù thì thống nhất là họ không được cảnh cáo – ban quản lý trại cung cấp một bản phân tích tỷ mỉ về những gì đã xảy ra. Tù chính trị, theo như báo cáo này giải thích, thuộc một “giai cấp khác” với những người lính được giao nhiệm vụ canh giữ họ. Các tù đã sử dụng thời gian của họ để đọc sách báo; lính thì không có sách và báo. Tù ăn bánh mì trắng, bơ và sữa; còn lính thì một miếng như vậy cũng không có. Đó là một “tình thế bất bình thường”. Sự căm giận đã hình thành một cách tự nhiên, công nhân thì phải căm ghét bọn không làm việc, và khi tù vi phạm giờ giới nghiêm thì máu phải đổ là không thể tránh khỏi (Hoover, Fond 89, 73/32). Để hỗ trợ cho kết luận này, ban quản trại đã đọc to các bức thư của tù trong cuộc họp Ủy ban Trung ương Đảng tại Moscow: “Anh cảm thấy khỏe, anh ăn uống ngon miệng... bây giờ không cần thiết phải gửi quần áo và thực phẩm cho anh nữa”. Các bức thư khác mô tả cảnh quan tuyệt đẹp trên đảo (Hoover, Fond 89, 73/34). Khi một vài bức thư như vậy xuất hiện trên mặt báo chí Xôviết, tù nhân khăng khăng rằng họ đã viết những mô tả điền viên về cuộc sống trên đảo như vậy cốt chỉ để người thân họ bình tĩnh không phải lo lắng nữa (Những bức thư từ tù ngục nước Nga, tr. 218-220).
|