[danngoc]

Câu trả lời có thể nằm phần nào trong việc làm cách nào và tại sao SLON đã bị biến đổi xoay quanh nhân vật Naftaly Aronovich Frenkel, một tù đã vươn lên vượt cấp để trở thành một trong những lãnh đạo có ảnh hưởng nhất của Solovetsky. Một mặt, như Solzhenitsyn đã nêu ra trong cuốn Quần đảo Gulag rằng Frenkel đã tự sáng tạo ra kế hoạch định mức khẩu phần cho tù dựa trên khối lượng công việc họ làm được. Hệ thống lao động chết người này, vốn sẽ hủy hoại các tù sức yếu chỉ trong vòng vài tuần, sau này sẽ gây ra vô số cái chết, như chúng ta sẽ thấy. Mặt khác, một số đông các nhà sử học Nga và phương Tây lại tranh cãi về tầm quan trọng của Frenkel, xem vô số giai thoại về quyền lực vô hạn của Frenkel chỉ là huyền thoại (Jakobson, tr. 121; các cuộc trao đổi năm 1998 và 1999 với Nikita Petrov, Oleg Khlevnuyk và Juri Brodsky. Solovki, bản tiếng Ý của cuốn sách của Brodsky, đã không hề đề cập tới Frenkel).

Trong thực tế, Solzhenitsyn có lẽ đã đánh giá vai trò của Frenkel quá cao: tù nhân trong những trại tù Bolshevik thời trước hoặc thời tiền-Solovetsky cũng nhắc tới việc được phụ cấp thực phẩm cho công việc làm thêm, và trong mọi trường hợp thì ý tưởng đó là bình thường, không cần phải có một người như Frenkel sáng tạo ra (Lấy ví dụ, Klementev; S. G. Eliseev, “Tyuremnyi dnevnik”, trong cuốn Uroki, tr. 30-32). Tuy nhiên, theo các lưu trữ mới được giải mật gần đây, đặc biệt lưu trữ của vùng Karelia – nước Cộng hòa Xô viết mà Solovetsky trực thuộc – tầm quan trọng của Frenkel đã được làm rõ. Thậm chí nếu Frenkel không sáng tạo được mọi khía cạnh của hệ thống này thì ông ta cũng đã tìm ra được cách để biến một nhà tù thành một đơn vị kinh tế đem lại lợi ích cụ thể rõ ràng, và ông làm được việc đó vào một thời điểm, tại một địa điểm và theo cách thức đã khiến ý tưởng trên thu hút được sự quan tâm của Stalin mạnh mẽ nhất.

Nhưng sự mập mờ cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên. Tên của Frenkel xuất hiện trong rất nhiều hồi ký viết về những ngày đầu tiên của hệ thống trại tù, từ các hồi ký này ta thấy rõ là thậm chí chính cuộc đời ông ta cũng có xuất thân nhuốm đầy huyền thoại. Các bức ảnh chụp chính thức cho thấy một người đàn ông có cái nhìn nham hiểm đầy tính toán, đội cái mũ da với hàng ria xén tỉa cẩn thận; một người viết hồi ký nhớ lại rằng ông ta “ăn vận như một gã công tử” (Shiryaev, tr. 138). Một đồng nghiệp OGPU của Frenkel, rất ngưỡng mộ và thán phục ông ta về trí nhớ tuyệt vời và khả năng tính nhẩm trong đầu: “ông ấy không bao giờ viết bất cứ điều gì ra giấy” (Chukhin, Kanaloarmeetsi, tr. 30-31). Hệ thống tuyên truyền Xôviết sau này cũng tô vẽ cho “khả năng ghi nhớ phi thường của ông”, ca ngợi “kiến thức tuyệt vời về khai thác gỗ và về công tác lâm nghiệp nói chung” của ông, chuyên môn cao về nông nghiệp và hoạch định kỹ thuật, cũng như kiến thức tổng hợp rất bao quát:

Lấy ví dụ, một hôm, anh sa vào tranh luận với hai công nhân của tổ hợp sản xuất xà phòng, nước hoa và mỹ phẩm. Chẳng mấy chốc anh đã khiến họ phải im bặt sau khi thể hiện vốn kiến thức khổng lồ của mình về ngành sản xuất nước hoa, thậm chí còn là một chuyên gia về thị trường quốc tế và biết rõ những tính chất khác thường của sở thích hay ác cảm khứu giác của cư dân quần đảo Mã Lai! (Gorky, Belomor, tr. 226-228)



Chân dung Frenkel



Frenkel đứng ngoài cùng bên phải