Ngày 10/11/1925, nhu cầu cần “sử dụng tù nhân hiệu quả hơn” đã được nhận thức ở cấp cao nhất. Vào thời điểm này, G. L. Pyatakov, một nhà Bolshevik nắm giữ một loạt các vị trí có ảnh hưởng đến nền kinh tế, đã viết cho Dzerzhinsky như sau: “Tôi phải đi đến một kết luận rằng,” trong thư ông này giải thích, “nhằm tạo điều kiện cơ bản nhất cho nền văn hóa lao động, các khu định cư lao động cưỡng bức cần phải được thành lập tại các khu vực cụ thể. Những khu định cư như vậy sẽ giảm áp lực quá tải cho các điểm giam giữ. GPU cần được hướng dẫn để khai thác giải pháp này”. Sau đó ông nêu ra bốn khu vực cần được phát triển ngay, cả bốn – gồm quần đảo Sakhalin vùng Viễn Đông, vùng đất quanh cửa sông Yenisei vùng cực bắc, vùng thảo nguyên Kazakh và khu vực quanh thành phố Nerchinsk ở Siberi – sau này đều trở thành các trại. Dzerzhinsky thống nhất với bản ghi nhớ và gửi nó cho hai đồng sự khác để cùng nghiên cứu triển khai (Ivanova, Trại lao động XHCN, tr. 70-71).
Thoạt đầu đã chẳng có gì xảy ra, có lẽ bởi bản thân Dzerzhinsky mất sớm ngay sau đó. Tuy nhiên, bản ghi nhớ đã báo hiệu cho một sự thay đổi. Cho tới giữa thập kỷ 1920, giới lãnh đạo Liên Xô vẫn chưa làm rõ liệu hệ thống nhà tù và trại cải tạo nhằm vào nhiệm vụ hàng đầu là cải tạo tù nhân, hay trừng phạt tù nhân, hay để tạo lợi ích kinh tế cho chế độ. Giờ đây, nhiều cơ quan nắm giữ vận mệnh của hệ thống trại tập trung đã dần dần đạt được sự nhất trí: các nhà tù phải tự trang trải kinh phí. Đến cuối thập kỷ, thế giới hỗn loạn của hệ thống nhà tù Xôviết thời hậu cách mạng cần được biến đổi và một hệ thống mới sẽ ra đời từ cõi hỗn mang. Solovetsky không chỉ trở thành một đơn vị kinh tế có tổ chức mà cần trở thành một trại kiểu mẫu, một ví dụ để được nhân rộng hàng ngàn lần trên khắp lãnh thổ Liên Xô.
Thậm chí nếu không một ai ý thức được chuyện đó vào thời điểm ấy thì tầm quan trọng của Solovetsky cũng đã trở nên rõ ràng trong quá khứ. Sau này, khi báo cáo kết quả trong một cuộc họp Đảng bộ Solovetsky năm 1930, một lãnh đạo địa phương tên là đồng chí Uspensky đã tuyên bố rằng “kinh nghiệm công tác của trại Solovetsky đã thuyết phục Đảng và chính quyền rằng hệ thống nhà tù khắp đất nước Liên Xô cần được chuyển thành hệ thống trại lao động cải tạo” (GAOPDFRK, 1051/1/1).
Một số thay đổi đó đã được tiên đoán ngay từ đầu, ở cấp cao nhất, giống như bản ghi nhớ gửi Dzerzhinsky đã cho thấy. Nhưng các kỹ thuật cần thiết cho hệ thống mới – các phương pháp mới để điều hành trại, để tổ chức tù nhân và chế độ làm việc cho họ - chỉ được hình thành trên chính quần đảo này. Hỗn loạn có thể ngự trị trên Solovetsky giữa những năm 1920, nhưng chính trong sự hỗn loạn đó hệ thống Gulag tương lai đã ra đời.
|