Về sau, khi thêm nhiều người Do Thái cùng với người Ba Lan bị đưa tới trong thời gian chiến tranh, dường như họ đã lập ra các mạng lưới dân tộc rõ nét. Ada Federolf, người viết chung hồi ký với Adriadna Efron, con gái của Marina Tsvetaeva (Marina Ivanovna Tsvetaeva (1892-1941): nhà thơ Nga và Xôviết, với tác phẩm được đánh giá là thuộc hàng xuất sắc nhất của văn học Nga thế kỷ 20. Cả chồng bà Sergey Efron và con gái Ariadna Efron đều bị bắt năm 1941 vì tội gián điệp. Tuyệt vọng và không kiếm được việc làm, bà đã treo cổ tự vẫn.), đã mô tả một trại nơi xưởng may – theo tiêu chuẩn trong trại thì đây là nơi làm việc hết sức sang trọng – do một người tên là Lieberman quản lý. Bất cứ khi nào có đoàn tàu vận chuyển mới tới, ông ta liền đi thẳng vào giữa đám đông và gọi lớn “Có ai là Do Thái không? Có ai Do Thái không?” Khi gặp người Do Thái ông ta liền thu xếp cho họ làm việc với mình trong xưởng, nhờ thế cứu họ khỏi phải lao động phổ thông trong rừng. Lieberman cũng bày ra các kế hoạch tài tình để cứu các rabbi, vốn phải suốt ngày cầu nguyện. Ông cho xây một căn phòng xép đặc biệt cho vị rabbi, giấu ông này bên trong để không ai biết rằng ông này không làm việc. Ông cũng tự nghĩ ra công việc “quản lý chất lượng” cho một vị rabbi khác. Điều này cho phép ông rabbi đi lại tới lui suốt ngày giữa hàng các phụ nữ đang ngồi khâu may, vừa mỉm cười với họ vừa lầm rầm cầu nguyện. (Federolf, tr. 123)
Đầu những năm 1950, khi việc bài Do Thái chính thức ở Liên Xô trở nên mạnh mẽ hơn, bị đẩy cao do sự ám ảnh của Stalin đối với các bác sĩ Do Thái mà ông cho rằng đang tìm cách giết mình, một lần nữa mọi việc trở nên khó khăn hơn đối với người Do Thái. Tuy vậy thậm chí kể cả vào thời điểm đó thì mức độ bài Do Thái cũng khác biệt giữa trại này với trại kia. Ada Puryzhinskaya, một tù Do Thái bị bắt vào cao điểm của “Mưu đồ Do thái” (anh trai bà đã bị xử án và hành quyết vì “âm mưu giết hại Stalin”), đã nhớ lại rằng “không có vấn đề đặc biệt gì nếu chỉ vì là người Do Thái”. (Puryzhinskaya, qua phỏng vấn với tác giả) Nhưng Leonid Trus, một tù Do Thái khác bị bắt vào cùng thời kỳ, lại nhớ khác hẳn. Ông kể, có lần một zek già đã cứu ông thoát khỏi một gã điên cuồng chống Do Thái, một kẻ từng bị bắt vì bán tranh tượng thánh. Ông zek già quát gã bán tranh: anh, một người dám “mua và bán ảnh Chúa”, nên tự xấu hổ với chính mình.
|