Nhưng mặc dù các con số trên có thể giúp ta chỉnh lại ấn tượng xưa cũ, chúng cũng có thể khiến ta lệch hướng. Nhìn vào các chất liệu hồi ký mới chồng chất ở nước Nga kể từ khi Liên Xô sụp đổ, ta cũng thấy rõ rằng nhiều tù chính trị không phải thực sự là “tù chính trị” theo cách ngày nay người ta định nghĩa thuật ngữ này. Trong những năm 1920, hệ thống trại đúng là có giam giữ thành viên của các đảng phái chống Bolshevik, những người thực sự tự gọi mình là “tù chính trị”. Trong những năm 1930, cũng có một số Trốtkít chính cống – những người đúng là có ủng hộ Trotsky chống lại Stalin. Trong những năm 1940, sau khi có các cuộc bắt bớ tập thể ở Ukraina, những nước Baltic và Ba Lan, một làn sóng phiến quân và những nhà hoạt động chống Liên Xô thực thụ cũng ùa vào trong trại. Đầu những năm 1950, một số sinh viên chống chủ nghĩa Stalin cũng đã bị bắt.
Tuy nhiên, với hàng trăm ngàn người được xem là tù chính trị trong trại, phần lớn không phải là người bất đồng quan điểm, hay linh mục bí mật làm lễ, hay thậm chí các quan chức cấp cao trong Đảng. Họ là những người thường, bị gom từ các cuộc bắt bớ tập thể, những người không nhất thiết phải có bất cứ quan điểm chính trị mạnh mẽ nào. Olga Adamova-Sliozberg, từng là nhân viên thuộc Bộ công nghiệp ở Moscow, đã viết: “Trước khi bị bắt, tôi sống một cuộc sống rất đỗi bình thường, điển hình của một nữ chuyên gia Xôviết không phải là Đảng viên. Tôi làm việc vất vả nhưng không can dự đến vấn đề chính trị hay công cộng đặc biệt nào. Mối quan tâm thực sự của tôi chỉ là tổ ấm và gia đình”. (Adamova-Sliozberg, “My Journey”, trong Vilensky, Till My Tale is Told, tr. 2)
|