Kontriki và Bytovye
Tù chính trị và Tù thường
Với thứ tiếng lóng riêng biệt, trang phục đặc trưng và lối văn hóa khắc nghiệt, bọn tội phạm chuyên nghiệp rất dễ bị nhận biết, và cũng dễ miêu tả. Sẽ là khó hơn nhiều nếu ta muốn khái quát hóa đám tù còn lại, những người tạo nên phần cốt lõi của lực lượng lao động Gulag, bởi họ xuất phát từ mọi tầng lớp trong xã hội Xôviết. Thực tế, trong một thời gian rất dài, hiểu biết của chúng ta về việc chính xác ai là nhóm tù chiếm số đông trong trại đã bị bóp méo bởi sự căn cứ mang tính gượng ép dựa vào các hồi ký, đặc biệt là các hồi ký xuất bản bên ngoài Liên Xô. Tác giả của chúng luôn là trí thức, thường là người nước ngoài và hầu như toàn là tù chính trị.
Tuy nhiên, kể từ khi Gorbachev tiến hành cởi mở glanost năm 1989, vô số chất liệu hồi ký thuộc nhiều dạng khác nhau được tiếp cận, cùng với một số tài liệu lưu trữ. Theo các nguồn lưu trữ này, vốn cần được xem xét hết sức thận trọng cân nhắc, giờ đây hóa ra là phần đông tù nhân hoàn toàn không phải là trí thức – tức là, không phải những người thuộc giới trí thức kỹ thuật và học thuật Nga, đủ sức tạo thành một giai cấp xã hội riêng biệt – mà là công nhân và nông dân. Một vài con số trong thập niên 1930, những năm mà phần lớn tù Gulag là kulak, đã đặc biệt tiết lộ nhiều điều. Năm 1934, chỉ có 0,7 % cộng đồng tù trại có trình độ cao hơn sơ cấp, trong khi 39,1 % được xếp loại chỉ ở trình độ sơ cấp. Đồng thời, có 42,6 % được mô tả là “nửa mù chữ”, và 12 % hoàn toàn mù chữ. Thậm chí đến năm 1938, năm mà Đại Khủng bố nổi thịnh nộ khắp giới trí thức Moscow và Leningrad, những người trình độ trên sơ cấp vẫn chỉ chiếm 1,1 % trong trại, trong khi hơn một nửa chỉ trình độ sơ cấp và một phần ba là nửa mù chữ. (Zemskov, “Zaklyuchennye v 1930-e gody”, tr. 68)
|