CAO THỤY
Hà Nội, 7 - 11 - 1976
MẤY LỜI GIỚI THIỆU VỀ DOVZHENKO
Aleksandr Petrovich Dovzhenko !
Đã nửa thế kỷ nay và chắc chắn, mãi mãi sau này tên tuổi ông tượng trưng cho một tài năng nhiều mặt. Một thiên tài !
Lâu nay, ở Việt Nam phần đông chúng ta mới chỉ biết về ông như một đạo diễn điện ảnh lỗi lạc, một nghệ sĩ bậc thầy chẳng những của điện ảnh Liên Xô, mà còn của chung điện ảnh tiến bộ trên thế giới nữa. Giờ đây, với việc cho in tuyển tập truyện phim chọn lọc gồm ba tác phẩm văn học điện ảnh này, Nhà xuất bản Văn hóa lại đã tạo thêm điều kiện để chúng ta tìm hiểu, khám phá A.P.Dovzhenko với tư cách mới ; một nhà văn trong điện ảnh, tác giả của những truyện phim do chính ông đưa lên màn ảnh, mà chúng ta đã được xem.
Tuy vậy, đấy cũng mới chỉ là hai trong số các mặt hoạt động của con người, của nghệ sĩ đầy tâm huyết, vô cùng nhiều mặt, vô cùng phong phú này !
Lâu nay người ta đã từng nói nhiều, viết nhiều về ông dưới danh nghĩa là một họa sĩ, kịch sĩ, nhà chính luận, nhà lý luận, nhà hùng biện, nhà sư phạm, nhà ngôn ngữ học. Rồi… nhà thơ với nghĩa rộng.
Nào đã đủ đâu ! Người ta còn đã từng được gặp ông, tiếp xúc với ông, để rồi lại viết, lại ca ngợi ông với cương vị của một nhà ngoại giao, người chiến sĩ bảo vệ hòa bình… Đấy là chưa kể đến những danh nghĩa mang khái niệm rộng của ông, như người công dân vĩ đại của đất nước Ukraina, nhà ái quốc, nhà quốc tế chủ nghĩa…
Thật khó mà kể cho hết được !
Ở cương vị nào, nghề nghiệp nào, trách nhiệm nào A.P.Dovzhenko cũng bộc lộ rõ nét bản chất của tài năng.
Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết những ai ít nhiều có nghiên cứu về A.P.Dovzhenko cũng muốn nhận phần vinh dự với một lòng say mê được viết về ông, giới thiệu về ông. Nhưng đến khi cầm bút thì hầu như ai cũng đều phải thốt lên (ít nhất là trong nội tâm mình) một câu : Khó ! Thật là khó !
Cho tới nay ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là ở Liên Xô, người ta đã cho in không biết bao nhiêu pho sách của A.P.Dovzhenko và về A.P.Dovzhenko. Gần đây nhất, tại Ukraina, Nhà xuất bản DNIPRO lại vừa cho xuất bản cuốn hồi ký về ông “Polumiane Gitchia” (cuốn này đã được dịch ra và in bằng tiếng Nga :
Cuộc đời rực lửa). Vậy mà một nhà chuyên nghiên cứu về Dovzhenko, ông N.Sotnik (Liên Xô) vẫn còn thốt lên : “104 hồi ký được đưa vào tuyển tập cũng mới chỉ là một phần của toàn bộ những gì vốn có nói chung trong kho ký ức về ông mà thôi”.
Viết về Dovzhenko khó thật !
Cái khó ở đây không phải chỉ vì phạm vi hoạt động nhiều mặt hay vì khối lượng công trình tác phẩm lớn lao của ông, mà chủ yếu là ở chỗ cái tầm vóc quá cao của ông đối với mức nhìn, mức viết của người nhận công việc giới thiệu một cách vắn tắt về ông.
Việc làm này thích thú thật, vinh dự thật, nhưng không phải là không mạo hiểm.
Do vậy, xin đừng trách chúng tôi, khi trong bài này nhiều chỗ buộc phải mượn lời của những người đi trước đã từng dày công nghiên cứu, khám phá ông và nhất là những tư tưởng, những lời phát biểu gần như là những châm ngôn của bản thân ông.
Trước hết chúng ta hãy cùng nhau ôn lại đôi nét lai lịch của A.P.Dovzhenko qua lời ông tự thuật. Bởi khoa lý luận - phê bình Marx-Lenin vẫn thường dạy chúng ta rằng, muốn đánh giá tác phẩm của ai, (mà ở đây là các tác phẩm văn học điện ảnh của A.P.Dovzhenko) thì ngoài chất liệu của bản thân tác phẩm đó ra cần phải biết rõ ràng, đầy đủ lai lịch của người làm nên tác phẩm đó cũng như môi trường tác động đến họ và công việc làm này của họ.
Chúng ta không cần tiểu sử toàn bộ cuộc đời của A.P.Dovzhenko ở đây. Chúng ta chỉ ghi nhận lại đây những đoạn đời có liên quan đến sự việc chúng ta đang làm. Và đây, đôi dòng tự thuật mà A.P.Dovzhenko đã viết vào tháng Tám năm 1954 :