Ông kịch liệt chống tự nhiên chủ nghĩa. Theo ông “nếu chỉ chọn những cái ngẫu nhiên đầy rẫy trong cuộc sống, thì còn cần có nghệ thuật làm gì ?”. Ông đòi mọi người phải tin, phải chấp nhận cái cách điệu, cái nâng cao nghệ thuật. Mà kỳ diệu thay, qua ông cái nâng cao ấy lại hiện thực vô cùng. Tôi xin trích một đoạn ngắn trong phim “Shchors”, đoạn cả cảnh hấp hối của Lữ đoàn trưởng Bozhenko :
… Các chiến sĩ của Lữ đoàn Tarashcha đang đi trên những cánh đồng cỏ mênh mông của Volyn, thay nhau khiêng người Lữ trưởng già Bozhenko của mình. Theo sau cáng là một con ngựa màu đen, trên yên để một tấm khoác dạ màu đen. Hai bên đường, đạn đại bác nổ ầm ầm trên những cánh đồng lúa.
Bozhenko đang hấp hối. Ông nói :
- Sau khi lão chết rồi, hãy đem lão tới chôn cạnh mộ của Pushkin… Người ta bảo rằng đó là một nhà thơ vĩ đại… Hãy để lão được nằm cạnh ông ta nhé. Trong bóng cây cạnh đường Zhitomir có đài kỷ niệm của Pushkin đấy. Các anh biết cả đấy chứ ?
- Rõ - Các chiến sĩ trả lời.
- Các anh hãy đứng cạnh mồ lão hát lên một đoạn “Di chúc” của Shevchenko. Ông ta cũng là một nhà thơ vĩ đại…
Đó. Dovzhenko cho nhân vật của mình nói những lời cao siêu ấy giữa hàng chuỗi chi tiết tạo nên một tính cách vô cùng sinh động, vô cùng thực của ông thợ mộc lâu năm thành Kiev. Bozhenko văng tục, uống rượu trộm lúc vắng Sư trưởng Shchors, dùng roi đánh chiến sĩ của mình. Và khi vợ Bozhenko chết vì bị giặc giết, thì ông lăn lộn gào lên khóc lóc, kể lể, như “đàn bà” không ai can được.
Khi Bozhenko chết các chiến sĩ Lữ đoàn Tarashcha hát lên bài “Di chúc” :
Ta chết đi, hãy chôn xác ta trên đất Ukraina yêu dấu
Trên cánh đồng cỏ bao la, trên những ruộng lúa xanh tốt ;
Để ta nhìn thấy những cây ngải trên đồng cỏ và bờ sông cao cao.
Để ta nghe thấy tiếng sóng cuồn cuộn của sông Dnepr.
Và Dovzhenko không ngần ngại gì mà không tuyên bố thẳng ra :
- Sự thực có như vậy không ? Sự thực thì làng xóm có ngợp lửa không ? Có thực là có cái cáng đó, có thực là trên yên con ngựa chiến màu đen có đặt tấm áo khoác đen của Bozhenko không ? Có phải trên chiếc yên vắng người của con chiến mã vẫn lủng lẳng đeo một thanh gươm chiến chuôi nạm vàng không ? Những chiến sĩ đang khiêng người chỉ huy của mình hôm đó đều gục đầu xuống, có thực thế không ?
Dovzhenko đề nghị không cần tranh cãi xem sự thực có diễn ra hoàn toàn đúng như ông đã thể hiện trên màn ảnh hay không.
Ông nói tiếp :
- Thôi, không nói đến chuyện đó nữa mà cứ coi như những lời viết ra đây là đúng !
Quan niệm này được ông nêu ra nhiều lần trong những tác phẩm đã làm thành phim và cả những tác phẩm dở dang, quan niệm này cùng ông đi suốt cuộc đời sáng tác điện ảnh, gọi là ngắn, nhưng cũng ngót nghét một phần ba thế kỷ. Bao nhiêu cuộc tranh luận đã nổ ra quanh quan niệm ấy và chính ông, ông đã bạc đầu đi về nó. Nhưng có lẽ những cuộc tranh luận ấy không làm giảm nhiều lắm giá trị thực của phim ông, mà trái lại, đã đưa ông lên vị trí một nghệ sĩ bậc thầy của điện ảnh thế giới.
|