[Saomai]

ĐỌC “SƯƠNG TRẮNG BẠCH DƯƠNG”

Như SM đã một lần thông báo với các bạn là trong dịp Tết: một công nhân công ty của SM về phép TP HCM đã tìm mua giúp cho SM được mấy cuốn thơ, trong đó có 2 cuốn của các thành viên NNN. Về 2 cuốn này -- “Sương trắng bạch dương” (STBD)và “Olga Berggoltz của tôi” (OBCT), các bạn đã được xem các bài giới thiệu trên Diễn đàn NNN của các nhà phê bình chuyên nghiệp và không chuyên nghiệp. SM đã xem kỹ những cuốn đó, cũng như những cuốn khác - vì ở quá xa đất nước, mọi sách báo tiếng Việt đều bị SM và một số bạn bên này “ngốn ngấu” như thế cả...

Trong hai cuốn trên, STBD được giới thiệu nhiều hơn, trên cả trang chủ NNN, nhất là trong topic của Nguyệt VŨ.

SM hoàn toàn không có chút năng khiếu nào về văn thơ, nhưng thích đọc và chia sẻ những điều đọc được. Nên những cảm nhận sau đây của “một người cố tỏ ra am hiểu thi ca”, có gì không phải, xin được lượng thứ… Và cũng xin nói trước, SM chỉ đưa ra những cảm nhận chân thực, của cá nhân mình, không như một vài người khác đã làm… vì làm thế có thể gây hiểu lầm về giá trị tác phẩm.

SM đã đọc kỹ bài viết của nhà phê bình văn học Vũ Nho và cố tìm hiểu điều ông viết sau đây:

“Người đọc biết tiếng Nga sẽ vô cùng thú vị khi thấy việc dịch thơ đã hầu như trung thành tuyệt đối với câu thơ, khổ thơ trong nguyên tác. Có thể ngẫm ngợi để thấy hết cái hay trong bản dịch thanh thoát, giàu chất thơ nhưng vẫn đảm bảo chữ tín (trung thành với nguyên tác). Các tiêu chí dịch từ thời xưa là tín, đạt, nhã (trung thành, thể hiện đúng, trang nhã) đã được dịch giả thể hiện khá thành công và nhất quán”

SM cũng đọc kỹ “Lời tựa” của dịch giả Nguyệt VŨ, có đọan: “Với Nguyệt VŨ việc dịch thơ là một công việc khó và đòi hỏi một lao động nghiêm túc. Người dịch thơ phải giỏi cả ngoại ngữ lẫn tiếng Việt. Dịch làm sao vừa bám sát nguyên tác, thoát được thông điệp của bài thơ vừa phải đảm bảo dịch thơ ra thơ. Nguyệt VŨ muốn người Việt nam được đọc thơ Nga giống như tác giả người Nga đã viết ra chứ không phải do ý chí sáng tạo chủ quan của dịch giả. Tiêu chí dịch thơ của Nguyệt VŨ là bám sát nguyên tác với khả năng tối đa nhất”.

SM muốn kiểm chứng điều dịch giả Nguyệt Vũ từng viết cho mình: “Tuy nhiên sau khi tác phẩm ra đời mình đã nhận được phản hồi rất tốt từ phía các độc giả biết tiếng Nga và hoàn toàn hài lòng và yên tâm về chất lượng của tác phẩm”.

Đặc biệt, đây là cuốn thơ dịch hiếm hoi - trong đó trang trọng ghi tên Người biên dịch ngay sau tên Dịch giả. Phải nói đó là một việc làm chu đáo. Nhưng cũng làm SM băn khoăn, vì có nhà Nga học đã viết, đại ý: “Những người dịch thơ Nga phần lớn là các nhà thơ, trong số đó nhiều người biết tiếng Nga. Một số người không biết tiếng Nga thì dịch qua tiếng Pháp, hoặc tiếng Trung Quốc. Những dịch giả không biết tiếng nước ngoài thì tìm tới các chuyên gia văn học Nga, nhờ họ dịch nghĩa, giải thích hoàn cảnh ra đời của tác phẩm, phong cách của tác giả, trên cơ sở đó “sáng tác” lại bằng tiếng mẹ đẻ của mình”. SM muốn tìm hiểu xem Nguyệt VŨ của NNN là dịch giả thuộc số nào trong ba thang bậc ấy…

Công việc kinh doanh không cho phép SM bỏ nhiều công sức vào việc này, nên SM chỉ có thể làm ngẫu hứng, sẽ viết cảm nhận về các bài không theo trình tự trong sách cúng như theo tác giả. Và thú thực một điều là hàng chục năm nay SM chỉ dùng thường xuyên các thứ tiếng Anh, Bồ, Trung, nên có thể có những sai sót về Nga văn, xin được mọi người lượng thứ.

=================

Bài đầu tiên SM giở ra, trúng bài TÌNH CA của Olga Berggoltz. Vâng, bài thơ này rất hay, từng có nhiều người dịch.

Xin đưa lại nguyên văn trong STBD:

Романс

Брожу по городу и ною
безвестной песенки напев...
Вот здесь простились мы с тобою,
здесь оглянулись, не стерпев.

Здесь оглянулись, оступились,
почуяв веянье беды.
А город полн цветочной пыли,
и нежных листьев, и воды.

Я всё отдам - пускай смеются,
пускай расплата нелегка -
за то, чтоб снова оглянуться
на уходящего дружка!

1937

TÌNH CA

Lang thang trong phố hát lên
bài ca giai điệu không quen. Thầm thì…
Nơi đây mình đã chia ly,
nhìn nhau ngoảnh lại, dại gì đau thêm.

Nơi đây vấp ngã, ngoảnh nhìn,
cả hai bất hạnh trái tim u buồn.
Phấn hoa rải khắp phố phường,
dịu dàng chiếc lá, nước tuôn ào ào.

Mặc ai cười - em dâng trao,
mặc cho duyên nợ dễ nào nhẹ tênh -
bởi vì em muốn nhìn thêm
bóng hình xưa cũ - người tình rời xa!

Cảm giác đầu tiên là bài thơ Nga khi dịch được chuyển sang thể thơ lục bát của Việt Nam. Điều đó cũng không có gì lạ. Tuy nhiên động từ “ныть” mà dịch là “hát lên” có vẻ chưa ĐẠT lắm. Nó là lời của một người đang có nỗi đau buồn (ca cẩm, rên rỉ, thở than…) Không chỉ là “hát lên” chung chung như thế. May là trong tay SM có cả bản dịch của Thụy Anh, SM giở ra thấy Thụy Anh dịch là “rên rỉ hát những hợp âm xa lạ”.

Hai câu cuối khổ thơ đầu:
Вот здесь простились мы с тобою,
здесь оглянулись, не стерпев.

Được dịch là:
Nơi đây mình đã chia ly,
nhìn nhau ngoảnh lại, dại gì đau thêm.

Sao lại “dại gì đau thêm” ở đây? Olga Berggoltz là người phụ nữ đã yêu thì yêu hết mình, không so đo tính toán dại khôn. Trong nguyên tác bà viết ý “Chính tại nơi đây chúng ta đã chia tay, và không nén được lòng, chúng ta đã ngoảnh lại nhìn nhau”. Điều ấy có thể cho thấy cả TÍN, ĐẠT, NHÃ đều bi rơi tuột mất trong 2 câu thơ rất hay này của nguyên tác.

Hai câu cuối khổ thơ thứ hai:
А город полн цветочной пыли,
и нежных листьев, и воды.

Được dịch là:
Phấn hoa rải khắp phố phường,
dịu dàng chiếc lá, nước tuôn ào ào.

Cần biết, “цветочной пыли” ở đây không thể là phấn hoa được. Đó là “bụi hoa”, được OB viết một cách ước lệ, chỉ những cánh hoa nhỏ tung bay trên phố, điều này không hiếm ở châu Âu. OG ví chúng như “bụi”. Phấn hoa là một khái niệm khác hẳn, nếu chúng có rải trên đường thì cũng không ai có thể trông thấy được (phấn hoa trong tiếng Nga là пылъца). Và không phải ngẫu nhiên, trong các bản dịch khác mà SM được đọc thấy câu này được dịch như sau: “Bụi hoa giăng khắp phố phường”; “Còn đường phố rắc đầy hoa bụi trắng”; “Đường phố nơi nơi hoa rụng ngập tràn” và “Thành phố ngập lớp bụi hoa lóng lánh” (nguồn: thivien.net). Vậy là ở đây, một lần nữa chữ TÍN và ĐẠT có vấn đề.

Khổ thơ cuối:
Я всё отдам - пускай смеются,
пускай расплата нелегка -
за то, чтоб снова оглянуться
на уходящего дружка!

Được dịch là:
Mặc ai cười nhạo - em trao,
mặc cho duyên nợ dễ nào nhẹ tênh -
bởi vì em muốn nhìn thêm
bóng hình xưa cũ - người tình rời xa!

Đúng là cảm nhận khổ thơ này không dễ. Có thể hiểu là“bất chấp người ta cười, bất chấp phải trả giá không nhỏ, nhưng em vẫn sẽ cho đi tất cả miễn được ngoái nhìn lần nữa người bạn cũ đang rời xa”. “за то, чтоб” ở đây là “để được…” chứ không phải “bởi vì…”. Cũng có thể nhận thấy hai dấu gạch nối phía trên mà dịch giả dùng chẳng ăn nhập vào đâu cả, chẳng có ý nghĩa gì cả. Trong khi đó ở nguyên tác nó được dùng rất chuẩn xác.

Khổ thơ cuối khép lại, thấy cung bậc tình cảm được tác giả nâng lên đến tột cùng. Người thơ không tiếc gì cả, cốt chỉ để được ngoái nhìn một lần nữa. Và điều này càng cho thấy, dịch “nhìn nhau ngoảnh lại, dại gì đau thêm” ở khổ thơ đầu là không đạt, là làm hỏng một bài thơ rất hay của Olga Berggoltz.