[Kóc Khơ Me]

Xe bus ở Liên Xô

Первым городским общественным транспортом в России была конка, а затем ее сменил трамвай. Однако устройство трамвайных линий — дело хлопотное, даже в крупных городах. Не везде возможно устроить и троллейбусные пути. Зато автобусу достаточно только более или менее ровной и твердой дороги, можно даже грунтовой.

Xe bus ở LX được chế tạo tại 43 nhà máy trong đó tính cả một số đợt sản xuất thí điểm với số lượng hạn chế. LX còn xuất khẩu xe bus. Do đó, việc tổng kết lại toàn bộ các chủng loại xe bus ở LX là việc khá khó khăn, vì thế chúng ta hãy xem lại một vài loại xe phổ biến nhất đã quen thuộc một thời trên các nẻo đường LX trước đây.

Khởi thủy của xe bus LX có thể coi là xe AMO F15, được sản xuất từ năm 1926-1931 tại Nhà máy AMO (từ năm 1931 đổi tên thành ЗИС và từ năm 1956 là ЗИЛ). Những xe này có kích thước như xe loại 14 chỗ hiện nay. Động cơ của chúng chỉ có 35 mã lực, tức là còn yếu hơn chiếc xe con Запорожец . Nhưng dù sao thì ông bà chúng ta cũng đã có được cơ hội đi đến nơi làm việc không phải bằng cách đi bộ, đi xe ngựa mà bằng xe ô tô!

Xe bus AMO F15:


Vào năm 1934 trên đường phố LX xuất hiện những chiếc xe ЗИС-8, được cải tạo từ xe tải ЗИС-5 và trở thành những xe bus phổ biến của đất nước. Chúng có 21 chỗ ngồi và 8-10 chỗ đứng. Động cơ 73 mã lực cho phép xe di chuyển đến 60km/h, đáp ứng được yêu cầu giao thông thành phố. Căn cứ vào bản thiết kế của Nhà máy ЗИС-8, xe được sản xuất và lắp ráp tại các thành phố Leningrad, Kiev, Kharkov, Rostov on Don, Tula, Kaluga, Tbilixi ... Đến cuối những năm 1930 ЗИС-8 là loại xe bus chủ lực của Matxcova. Chúng trở thành loại xe bus đầu tiên của LX được xuất khẩu: vào năm 1934 có 16 chiếc được xuất sang Thổ Nhĩ Kỳ.

Xe ЗИС-8:


Cũng trên cơ sở xe ЗИС-8 người ta sản xuất các xe chở hàng đặc biệt khác như xe chở bánh mì, xe đông lạnh. Thú vị là trong loạt phim nổi tiếng “Địa điểm không thể thay đổi”, xe cảnh sát biệt danh “Ferdinand” chính là loại xe ЗИС-8.

Mùa xuân năm 1938 bắt đầu sản xuất model mới với động cơ 85 mã lực, 27 chỗ ngồi với kiểu dáng bo tròn mềm mại. Chúng được mang tên ЗИС-16. Việc phát triển xe bus ngày càng gia tăng, đến năm 1940 chúng vận chuyển hơn 600 triệu hành khách.

Xe ЗИС-16:


Trong thời gian chiến tranh đa số xe bus được trưng dụng phục vụ cho mặt trận chủ yếu để làm các xe huấn luyện, xe cứu thương và trạm vô tuyến di động. Còn để tiếp tục hoạt động trên các tuyến đường đô thị, trong điều kiện thiếu thốn nhiên liệu, một số đã được chuyển sang chạy bằng gas. Gas được sinh ra trong thiết bị sinh khí từ than hoặc củi gỗ, được gắn trên xe kéo phía sau xe bus như một rơmoóc. Mỗi lần nạp than hoặc củi gỗ sẽ đủ cho một lượt đi, đến trạm cuối tuyến tài xế lại phải nạp thêm than hoạc củi gỗ.

Trở về cuộc sống hòa bình sau những năm chiến tranh, giao thông thành thị có những yêu cầu mới. Tất nhiên những xe bus kích thước nhỏ trước đây có những ưu điểm của nó: không bị chèn cứng bởi hàng trăm người vào giờ tan tầm hoặc giờ cao điểm, những tiếng ồn ào của người soát vé. Khác với tramway, xe bus ít khi bị chen lấn xô đẩy: trong không gian không lớn, với khoảng 20-25 hành khách thoải mái với kiểu lên từ 1 cửa, xuống bằng cửa khác một cách trật tự, hòa nhã.

Tuy nhiên câu chuyện kéo dài không lâu: sự gia tăng số lượng các thành phố, việc sử dụng loại hình vận chuyển xe bus trên tất cả các tuyến đường có thể (thậm chí đến cả các điểm có từ 50 dân trở lên) làm tăng số lượng hành khách lên đáng kể. Hành khách tận dụng các chuyến đi với giá rẻ chưa từng thấy (vào những năm 8x vé xe bus trong nội thành là 5 kôpếch, 15-50 kôpêch đối với vùng ngoại ô), họ lười đi bộ mà thích ngồi trong các xe bus và xe điện bánh hơi hơn. Vì thế đã xuất hiện nhu cầu về xe bus có nhiều chỗ hơn.

Độc đáo và áp dụng công nghệ mới đầu tiên sau chiến tranh thuộc về model ЗИС-154 sản xuất năm 1947-1950. Kiểu dáng không giống xe bus thông thường với khoang xe lớn 34 chỗ. Thùng xe không phải làm bằng gỗ, sắt mà làm bằng nhôm đã tạo nên ấn tượng mạnh mẽ vào lúc đó. Xe còn được trang bị động cơ diezel-điện 110 mã lực, đảm bảo cho việc di chuyển được êm ái nhẹ nhàng. Hành khách ngạc nhiên vì xe di chuyển mà không có các cú giật cục thông thường, không bị chết máy, lướt đi nhẹ nhàng êm ái trên đường.

Xe ЗИС-154:


Hai năm sau người anh em rẻ hơn, đơn giản hơn ЗИС-155 được sản xuất. Bằng cách giảm kích thước thân xe còn 28 chỗ ngồi với động cơ 95 mã lực. Những xe bus giá rẻ này được sản xuất liên tục từ năm 1949 đến 1957 cho phép nhanh chóng thay thế lượng xe cũ kỹ có từ trước chiến tranh.

Xe ЗИС-155:


Một trong những kiểu xe bus phổ biến nhất trong nhiều thấp kỷ là model ЛиАЗ-677, được sản xuất tại nhà máy Likinsk từ năm 1968 đến năm 1994 (tất cả khoảng gần 200 ngàn xe). Model này nhận được nhiều danh hiệu trong các triển lãm, hội chợ, được coi là một trong những kiểu xe bus tốt nhất của LX nhưng hành khách vẫn chưa hài lòng lắm.

Xe ЛиАЗ-677:


Trước tiên xe có tất cả 25 chỗ ngồi (sau này là 40 chỗ) vì vậy đã có những tranh luận, kể cả các đơn thư gới đến nhà chế tạo thắc mắc vì sao lại có số chỗ ít như vậy? Xe bus quay lại thời kỳ của những chuyến tàu mà hành khách chỉ “đứng” hay sao?

Thứ hai là khi số chỗ tính toán chỉ là 110 người thì có thể tăng lên đến 250 người đặc biệt là vào giờ cao điểm. Khi đó chỉ tại bậc lên xuống đã phải đứng hơn 10 hành khách!

Điều than phiền thứ 3 là xe có vận tốc quá chậm, đặc biệt là khi leo dốc hoặc quá tải. Theo như hành khách nói thì cứ như con bò kéo cày vậy! Mặc dù tiêu hao nhiên liệu lên đến 45 lít/100km khi di chuyển trong đô thị.

Với sức chứa lớn, ЛиАЗ-677 luôn có thể nhét thêm được hành khách chính là ưu thế của nó. Điều này rất có ích cho các tuyến đường đông đúc hành khách, cả khi những hành khách trễ nãi cũng có thể nhảy lên các chuyến xe chật người vì cửa xe với cấu tạo lỏng lẻo có thể dễ dàng mở được bằng tay mà không cần cố gắng mấy.

Chỉ các nhà thiết kế ở nhà máy Gorki và Kurgansk còn tiếp tục duy trì các tiêu chuẩn có từ trước chiến tranh, chế tạo ra những chiếc xe bus trên khung sườn của các xe tải. Tuy xấu xí nhưng chúng rất hữu dụng, được các xí nghiệp, nông trường, trường học sẵn sàng tiếp nhận. Chở các công nhân (tiện hơn rất nhiều so với khi ngồi trên thùng xe tải có dòng chữ “chở người” bên hông), chở người kế toán đến ngân hàng hoặc người quản lý đến nhà kho, chở học sinh đi tham quan…, rất nhiều công dụng chưa thể kể ra hết. Còn một công dụng không được vui lắm, rất buồn nữa, đó là tạm thời làm một xe tang. Ở LX không có các xe tang chuyên dụng nên người ta thường dùng xe của các xí nghiệp, nhà máy nơi người quá cố hoặc thân sinh họ làm việc cho mục đích này. Quan tài cùng với người quá cố được đưa vào trong xe qua cửa phía sau, đặt vào chỗ lối đi, còn người thân thích thì ngồi bên cạnh quan tài.

Đấy là những xe bus có nguồn gốc từ xe ГАЗ-03-30, được các nhà thiết kế của Nhà máy Gorki chế tạo năm 1933 theo kiểu của xe bán tải nổi tiếng ГАЗ-АА. Kiểu dáng xe lấy từ mẫu xe chở học sinh của hãng Ford. Đó là chiếc xe không lớn, thùng xe bằng gỗ bọc sắt tấm 17 chỗ ngồi. Xe có 3 cửa: cửa cho tài xế, cửa bên phải phía trước cho hành khách và cửa phía sau tất nhiên không được tính toán dành cho các quan tài mà là để thoát hiểm cho hành khách khi gặp sự cố. Sự bố trí như vậy cũng như kiểu dáng truyền thống dựa trên khung xe tải ГАЗ đã tồn tại hơn nửa thế kỷ. Theo kiểu dáng này người ta còn sản xuất xe cứu thương ГАЗ-55 (chiếc xe không chịu nổ máy trong phim hài “Nữ phạm nhân Kavkaz”), xe công trình, phòng thí nghiệm lưu động và cả xe quân sự 3 cầu ГАЗ-05-193.

Xe ГАЗ-АА:


Vào năm 1949 trên cơ sở xe tải ГАЗ-51 người ta chế tạo loại xe mới ГАЗ-651. Thân xe được làm rộng rãi hơn với 19 chỗ ngồi, còn động cớ mới 80 mã lực cho phép xe chạy đến 70km/h.

Xe ГАЗ-651:


Năm 1950, liên quan đến việc chuyển đổi sang sản xuất thùng xe tải chuyên dụng người ta chuyển sản xuất xe bus sang nhà máy ở Pavlovsk, sau đó đến Nhà máy Kurgansk (KavZ), khi đó xe mang tên КАвЗ-651. Ở đây đã xuất xưởng hàng chục ngàn xe. Model tiếp theo là КАвЗ-685 sản xuất năm 1971 trên khung xe tải ГАЗ-53. Thùng xe hoàn toàn bằng kim loại, trần xe được nâng cao, số chỗ ngồi nâng lên 21 chỗ, buồng lái cách ly với khoang hành khách. Công suất động cơ lên đén 120 mã lực, vận tốc xe đạt đến 90km/h.

Hỗ trợ to lớn cho dân cư đô thị và nông thôn là chiếc xe tuy không lớn nhưng rộng rãi và nhanh nhẹn của Nhà máy Pavlovsk (ПАЗ). Những chiếc «Пазики» lăn lộn qua các vùng băng giá vĩnh cửu Yakutia, xuất khẩu sang các nước Á, Phi, nơi chúng hoạt động hiệu quả trong vùng khí hậu khắc nghiệt mà không có dịch vụ bảo trì thích hợp.

Nhà máy ПАЗ được xây dựng năm 1930 nhưng trong 20 năm chuyên sản xuất các thiết bị và khung sườn xe. Chỉ đến năm 1952 mới có dây chuyền sản xuất xe ПАЗ-651. Các nhà thiết kế quyết định thay đổi hình dáng thùng xe cũ, mở rộng thân xe bằng cách chuyển vị trí tài xế ra sát phía trước, đến năm 1958 thì kiểu xe ПАЗ-652 ra đời. Xe có thêm cửa phía sau dành cho hành khách và cả 2 cửa đều được đóng mở một cách tự động. Sức chứa của xe tăng lên 37 chỗ với 23 ghế ngồi. Khiếm khuyết của xe là có cửa sổ nhỏ khiến bên trong xe bị thiếu ánh sáng, vì vậy người ta đã làm thêm các cửa sổ cong bên trên phần vách và trần xe.

Năm 1968 model mới ПАЗ-672 ra đời. Nó có động cơ 115 mã lực, hệ khung gầm mới và thêm chỗ đứng cho hành khách. Kiểu xe này với chút ít cải tiến được sản xuất đến năm 1989. «Пазики» trở thành phương tiện vận chuyển hành khách công cộng cơ bản giữa các điểm dân cư, chiếm đến 80% khối lượng vận chuyển.

Xe ПАЗ-672:


Phần không nhỏ xe bus của LX mang thương hiệu “Ikarus” của Hungari (khoảng 143 ngàn chiếc được nhập khẩu), là những xe bus phổ biến nhất và tiện nghi nhất trong những năm 70-80-x. Sự phổ biến của Ikarus đến nỗi đó là xe bus duy nhất mà ngay từ đứa bé các đứa trẻ đã đòi : “cưỡi Ikarus”. Còn các nhãn hiệu xe bus nội địa thì không nhiều trẻ biết đến.

Xe Ikarus:


Tuy nhiên Ikarus có khiếm khuyết là động cơ mạnh mẽ của nó gây tiếng ồn lớn và tạo ra sự rung (nhất là những người ngồi ở những ghế phía sau) và xả khói rất nhiều. Những hành khách đứng tại các trạm dừng và cả những ai di chuyển phía sau xe bus ngang qua ống xả khí.



Ngay sau khi kết thúc chiến tranh phần phía tây Ukraina khi đó là vùng nghèo đói nhất châu âu đã nhanh chóng công nghiệp hóa. Ngày 21.05.1945 nhà máy sản xuất xe bus Lvov (ЛАЗ) được khởi công. Ban đầu Nhà máy sản suất các phụ tùng, sau đó sản xuất cả xe ЗИС-155. Tuy nhiên sau đó người ta quyết định sản xuất kiểu xe của riêng mình. Áp dụng các thành tựu mới nhất của đất nước và của phương Tây, cụ thể là các xe của Mercedes Belz 321, Magirus. Vào năm 1956 đã sản xuất xe bus ЛАЗ-695.

Xe ЛАЗ-695:

Kiểu dáng đầu tiên của xe ЛАЗ có mái bằng kính cong bên cạnh. Vào mùa hè khi nóng nực chúng gây nên khá nhiều bất tiện bên trong xe. Thế là sau 2 năm mái kính đã bị gỡ bỏ. Sau đó có những cửa đón gió được gắn vào, tạo nên luồng gió mát thổi vào các quạt gắn phía sau mỗi ghế ngồi.

ЛАЗ-695 có trên dây chuyền sản xuất trong 46 năm như một kỷ lục. Sau khi ngừng sản xuất tại Nhà máy ЛАЗ, xe còn được tiếp tục sản xuất với số lượng nhỏ tại các Nhà máy khác của Ukraina. Có hơn 300 ngàn xe ЛАЗ-695 đã lăn bánh trên các nẻo đường.

Những năm cuối thế kỷ đã có những không thuận lợi cho sản xuất xe bus, các nhà máy chỉ còn sản xuất vài trăm xe nhưng rất khó tiêu thụ. Những tuyến xe cũ không được bổ sung những xe bus mới. Chúng dần biến mất. Giao thông công cộng có lúc đã bị chững lại. Ở đâu đó còn lại những ký ức của một thời vang bóng…



Nguồn: http://steer.ru/archives/2010/01/25/011001.php