[Nguyễn Nguyên Hải]

93 năm Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng 10 vĩ đại
HẢI PHÒNG VỚI NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU NGA-XÔ VIẾT


Nhân dịp kỷ niệm 93 năm Cách mạng Xã hội chủ nghĩa tháng 10 vĩ đại ,chúng ta nhớ tới những thành tựu tốt đẹp và những ảnh hưởng ở nhiều lĩnh vực từ cuộc Cách mạng vô sản đó. Nghệ thuật sân khấu Nga-XôViết đã đến,đã tác động tới tư tưởng,tình cảm,tâm hồn, thẩm mỹ của nhiều lớp người Hải Phòng suốt hơn nửa thế kỷ qua .
Ngay khi Hải Phòng được giải phóng (13-5-1955),chúng ta vẫn còn âm hưởng tốt đẹp từ “Tháng Hữu nghị Việt-Trung-Xô” khi còn bom đạn .Từ các góc phố các Đội Thiếu nhi HP học hát mí đồ đồ..,các khúc ca “Thắm thiết tình Việt -Trung -Xô,Đế quốc càng ngày mỗi lo,đó là tình người lao động,mối tình tràn ngập núi sông,cố công xây đắp tình Việt-Trung-Xô”,hoặc”Dân LiênXô vui hát trên đồng hoa,đây,bao la khoe sắc hoa chan hoà …”.Các điểm diễn nghệ thuật là sân Bonnal (trước Thành Đoàn hiện nay) ,sân Pháo thủ ( nhà máy đóng tầu Bạch Đằng hiện nay),Ao than Lạc Viên(cạnh sân thể thao Quận Ngô Quyền hiện nay) .Vở kịch Xô-Viết đầu tiên diễn tại HP giữa 1955 là vở”Hàng ngũ Hoà bình”-nhà thơ Thế Lữ đóng vai tên chủ hãng tàu,nghệ sỹ Đào Mộng Long vai thuyền trưởng Piter Har.Tiếp đó là các buổi diễn Ca Múa Nhac Tạp kỹ Xiếc Xô -Viết.Một sự kiện lớn với Sân khấu Việt Nam và Hải Phòng là việc dàn dựng,tập huấn,biểu diễn vở “Luba” cuả Trinhiep, Đạo diễn-chuyên gia Vasilyep,kịch bản do Bùi Viên(một chàng trai Hải Phòng)chỉ qua 6 đêm bên quầy café vỉa hè đường Nguyễn Du HN chuyển ngữ,Vở diễn quy mô vói hàng chục Đạo diễn(thực tập),hàng trăm diễn viên,vở đã công diễn tại Nhà hát lớn HP tháng 12-1958.Vở “Luba”(“Lubov Iaravaia) được coi là sự kiện lớn đối với người xem và sân khấu HP,nó còn là sự kiện lớn với sân khấu Việt Nam không chỉ ở tính quy mô , hoành tráng mà nó còn là cơ hội đầu tiên Thực nghiệm cho mọi người làm sân khấu VN(lúc đó),vở diễn cho chúng ta bài học về nền Xô Viết non trẻ thù trong,giặc ngoài,hình ảnh Chính uỷ Koskin cho ta hiểu sâu sắc hơn về lòng kiên định, đức hy sinh ,phẩm chất người lãnh đạo và thế nào là bạo lực cách mạng.Vở diễn được coi là sự kiện rất lớn bởi nó chứng minh cho sự hợp tác,giúp đỡ chí tình của Liên Xô với Việt Nam và đây là lần đâu tiên sân khấu VN được tiếp thu một học thuyết lớn về sân khấu cuả Nga và Thế giới – “Thể hệ sân khấu Stanhislavsky”-Phương pháp biểu diễn“Hiện thực tâm lý”.Suốt những năm 60 của TK20,Sân khấu HP nối tiếp liên tục có những tác phẩm của sân khâu Xô Viết hoặc theo phong cách của sân khấu Xô Viết. Đầu tháng 2-1961, Đội Kịch trong Đoàn Văn công tổng hợp của thành phố và lớp tập huấn sân khấu của HP đã phục vụ Đại hội Đảng thành phố vở “Gia đình cách mạng” (dàn dựng theo phương pháp sân khấu Stanhislavsky),tiếp đó Đoàn Kịch nói TW(nay là Nhà hát Kịch VN) lần lượt diễn tại HP các vở LUBA của Trinhiep, MỘT CÂU CHUYỆN Ở IECKUT của Acbuzov, PLATON KREST của Koneytsuc , Đội Kịchrồi trở thành Đoàn Kịch HP đã dàn dựng và biểu diễn các vở CẢNH GIÁC và CỬA SỔ CUỐI CÙNG . Mở đầu thập niên 70 một sự kiện sân khấu lớn của HP và của cả Miền Bắc đó là cuối năm 70 đầu 71, Đoàn Kịch HP dàn dựng&công diễn vở MASA của Aphinaghenov ,Đạo diễn Dương Ngọc Đức (người đã tốt nghiệp tại Kịch viện Leningrad ,1962 Ông thực tập,cuối 1964 chính thức vè làm Đạo diễn rồi làm Trưởng Đoàn Kịch HP).Vơí MASA , Đoàn Kịch HP đã là niềm tự hào của sân khấu HP,của Thành phố Cảng.
Vở đã diễn nhiều buổi,nhiều năm tại HP, đã diễn nhiều tháng tại Ha Nội , Quảng Ninh,Uông Bí,Nam Định,LàoCai,Sapa,Cam Đường,Hải Dương.Vở diễn được các vị lãnh đạo Đảng&Nhà nước tới xem (Thủ tướng Phạm văn Đồng xem 2 lần-13&16/3/1971),nhiều Đ/c trong Chính phủ Cộng hoà Miền Nam VN và Liên minh
Dân tộc Dân chủ và Hoà bình xem cùng với 3800 người xem tại Nhà hát nhân dân HN(Cung VH Hữu nghị hiện nay)tối 22/4/1971 .Phái đoàn Chính phủ Lào&Đ/c Xuphanuvông xem tối 3/8/71, Đoàn Văn hoá Liên Xô đã yêu cầu Bộ Ngoại giao điều chỉnh chương trình để được về xem MASA tại Nam Định tối 31/3/1972. Th¸ng 5/1971 Đoàn MASA đang diễn tại Quảng Ninh đã phải kết thúc sớm đợt diễn để trở về biểu diễn tại HN theo điện yêu cầu của Chủ tịch Tôn Đức Thắng (với vị trí Chủ tịch Uỷ ban Thiếu niên Nhi đồng TW).Sự thành công quá lớn của Đoàn Kịch HP qua vở MASA đã tạo sự thúc đẩy cho hàng loạt vở diễn mới nối tiếp xuất
hiện và sự ra đời của Đoàn Kịch Nam Hà.Cuối thập niên 70 , Đoàn Kịch HP còn dựng các vở “Biên bản một cuộc họp Đảng uỷ” và “Một mình và tất cả “ của Alecxan Ghenman,cả hai vở trên đều ghi được tiếng vang lớn.”Biên bản một cuộc họp Đảng uỷ”còn được thu thanh , phát trên sóng Đài TNVN nhiều lần.Kết cấu của
vở kịch và hình tượng nhân vật đội trưởng Potapop đã tác động tới người xem,lãnh
đạo và người làm nghề nhiều tư tưởng,tình cảm , tư duy,thẩm mỹ ,kỹ thuật biên kịch và biểu diễn mới mẻ.Những năm nối tiếp sân khấu và người xem HP còn đươc tiếp xúc với nhiều tác phẩm sân khấu Xô Viết như :Kịch HP với các vở-“ Những con hươu xanh”của Kolomiet,” Đêm Hoạ my” của Valentin Ezov và vở” Điều bí ẩn trong cô gái”(Quan hệ giao lưu với nhà hát Kommiazevskaya).Khoa Sân khấu Trường Văn hoá Nghệ thuật HP với các vở :”Tiễn đưa những đêm trắng” của Vera Panova,”Cầu hôn”,”Con gấu”,”Cậu Vanhia”của Anton Paplovik Tchekhov,”Nơi đây bình minh yên tĩnh” của Vasiliev ,Liubimov,“Thánh của các vị Thánh hay Điều thiêng liêng nhất: của Ion Druse , Đoàn Kịch Ha Nội với vở “Người đàn bà sau bức màn xanh”Nhà hát Kịch với vở “Người cha thô bạo”,Nhà hát Tuổi trẻ với vở “Cuộc chia tay tháng sắu”,Nhà hát Nhạc Vũ kịch với vở “Spartak”.Năm 1985 nhiều diễn viên sân khấu HP tham gia với phim hợp tác Xô-Việt “Toạ độ chết”.Tháng 10/2000 trong chương trình biểu diễn giao lưu & Hội tháo sân khấu Việt - Mỹ tại HP, các Bạn Mỹ đã biểu diễn vở”Những con giống thuỷ tinh”,người xem đã thấy và chính Giáo sư Lorelle Browning (Đại học Pacific Hoa Kỳ) trong buổi hội thảo tại TrườngTrung hoc Văn hoá Nghệ thuật HP đã giới thiệu và khảng định những vở như vậy đều viết theo phong cách sân khấu của Anton Tchekhov và biểu diễn vẫn như phương pháp của Stanhislapsky. Như vậy , sân khấu Nga-Xô Viết không chỉ lan tỏa tới chúng ta mà những người làm sân khấu của Mỹ và nhiều nơi khác vẫn phải chịu tác động . Khi nói tới Hải Phòng với Nghệ thuật Sân khấu Nga-Xô Viết không chỉ là những vở diễn dựng ở HP hay các Đoàn Nghệ thuật đến HP biểu diễn mà còn phải nói tới tác động của các vở diễn và phương pháp biểu diễn thông qua Nghệ thuật Điện ảnh như các phim chuyển thể :”Bi kịch lạc quan” của Lavrennhiep,”Tiền thương”của Ghenman, ”Epghenhi Onheghin” của Tchaikovsky-Puskin v v…
Không gian văn hoá không chỉ phụ thuộc vào không gian địa lý.Sự lan toả ,tiếp biến Văn hoá sân khấu Nga-Xô viết với chúng ta làm phong phú hơn đời sống ,tâm hồn của mỗi con người mà ở đó mỗi chúng ta đã thấm đượm nền Văn hoá Việt,Sân khấu Việt.Sự tác động của Văn hoá Nga-Xô Viết không chỉ là Nghệ thuật sân khấu ,tuy vậy phải nhận rằng nền sân khấu Nga-Xô Viết đã tác động đáng kể tới người xem và người làm sân khấu HP .

HP 3-11-2010
Nguyễn Nguyên Hải