Từ những năm 1980-1984 trong nội bộ Đảng CSLX đã có sự phân hoá mà nổi bật là đã xuất hiện một số nhà kinh tế-chính trị có tư tưởng cải cách. Khi đó làm việc trong môi trường trí thức ở Nga tôi đã nghe được không ít ý kiến (không được đăng trên báo) rằng kinh tế LX đang bị trì trệ- một cuộc khủng hoảng. Hàng hoá làm ra hoặc không đúng nhu cầu (thừa) hoặc có đúng nhu cầu thì lại không đủ (thiếu). Thực phẩm thì thiếu, quần áo không ai thèm mua thì đầy các siêu thị, nhưng đồ nhập khẩu thì phải xếp hàng để mua, hoặc qua “móc ngoặc”, hay qua các cửa hàng chỉ dành cho quan chức... Trước đó tình hình sản xuất theo kế hoạch chủ quan của giới lãnh đạo cũng đã gây ra tình trạng này, nhưng nó được xoa dịu bởi hàng nhập khẩu dùng ngoại tệ do dầu khí tạo ra. Nhưng rất không may là giá dầu bắt đầu đi xuống những năm 82-84 đã xoáy sâu vào điểm yếu của kinh tế LX.
Cải cách kinh tế là cần thiết và các nhà lãnh đạo LX lúc đó đều hiểu, vì vậy mà Gorbachev mới được đưa lên. Còn cải cách thế nào thì mỗi người nhìn nhận khác nhau.
Cuộc đảo chính năm 1991 thực ra chỉ là hành động của phe bảo thủ, khi sự bất đồng quan điểm về đường lối chính trị để cải cách đã đi đến đỉnh điểm. Phe bảo thủ nhận thấy một bộ phận lớn dân chúng đã bắt đầu chán cải cách dân chủ không mang lại chuyển biến về kinh tế, thất vọng vì nền kinh tế ngày càng đi xuống, vì sự bất lực của trung ương trong điều hành KT-XH. Họ tưởng rằng họ sẽ được ủng hộ, nhưng khi gây chính biến mới rõ rằng dân chúng đã khác năm 1964, khi phế chuất Khrusov. Mặc dù ít ai muốn LX tan rã, nhưng quay lại nền kinh tế tập trung, xoá bỏ những thành quả dân chủ mới có thì rất nhiều người không muốn. Chắc ai đã sống những ngày đó ở LX phải công nhận rằng khí thế “cách mạng” của dân chúng những ngày đó chống lại phe đảo chính là không thể phủ nhận. Vậy châm ngòi cho việc LX tan rã là khủng hoảng kinh tế LX từ sau năm 82, sau đó có tác động không nhỏ qua cuộc chính biến mà phe bảo thủ gây ra. Nếu không có Gorbachev thì một nhà lãnh đạo khác cũng sẽ làm cải cách tương tự, còn không cải cách thì LX sẽ xụp đổ sớm hơn (nếu Chernhenko mà sống lâu hơn).
|