[Siren]

Văn học Nga Xô viết, Nhà xuất bản Văn học 1988 ( in lần thứ hai)
Nguyễn Xuân Thảo và Trịnh Như Lương dịch

PIE ĐỆ NHẤT

Alêcxêi Tônxtôi

Lời giới thiệu

Cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII là một thời kỳ bản lề, một bước ngoặt lớn trong lịch sử nước Nga. Dưới triều đại Pie Đệ nhất, từ một chế độ phong kiến trung cổ phân quyền, từ một nước lạc hậu, tối tăm, trì trệ, nước Nga trở thành một Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền vững mạnh, một cường quốc hàng đầu ở châu Âu thời bấy giờ. Đó là “thời kỳ bột phát của những lực lượng sáng tạo..thế giới cũ rạn nứt và sụp đổ, châu Âu..kinh ngạc và sợ hãi nhìn nước Nga đang hình thành” ( Alêcxêi Tônxtôi).
Trong biến chuyển vĩ đại này, Sa hoàng Pie đệ Nhất, nhà cải cách lớn, người anh hùng của dân tộc Nga, đã đóng một vai trò quan trọng. Thời kỳ sóng gió đầy biến cố phi thường đó và nhân vật Pie đệ Nhất đã được Alêcxêi Tônxtôi chú ý đến từ lâu. Ngay từ sau Cách mạng tháng Mười, ông đã viết một loạt tác phẩm về đề tài này: Những người khủng bố đầu tiên, Một ngày của Pie đệ Nhất, Câu chuyện về thời kỳ rối ren và vở bi kịch lịch sử Cột điếu hình. Nhưng quá trình tìm tòi nghiên cứu của Alêcxêi Tônxtôi về đề tài Pie đệ Nhất là một quá trình lâu dài , vất vả. Ông viết: “ Tôi nghĩ đến Pie đệ Nhất đã từ lâu, từ những ngày đầu của Cách mạng tháng Hai. Tôi nhìn thấy tất cả những vết nhỏ trên chiếc áo chẽn của nhà vua, nhưng đới với tôi, Pie đệ Nhất vẫn là một bí mật bị bao phủ trong đám sương mù lịch sử...Viết cuốn Pie đệ Nhất, trước hết đối với tôi là đi vào lịch sử qua cánh cửa hiện tại và dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác- Lênin. Điều đầu tiên tôi phải làm, với tư cách một nghệ sĩ, là sửa lại thế giới quan của tôi. Sau đó thì lịch sử đã mở ra cho tôi những nguồn của cải giầu có nguyên vẹn” ( Alêcxêi Tônxtôi, Toàn tập, tập XIII trang 323-324 bản tiếng Nga).
Và từ 1929, từ bỏ thể loại truyện vừa, bi kịch tâm lý, với ý thức rõ rệt hơn về nhân vật Pie đệ Nhất và thời kỳ lớn lao ấy.Alêcxêi Tônxtôi bắt đầu viết về Pie đệ Nhất dưới hình thức một thiên tiểu thuyết lịch sử, xã hội với quy mô lớn, miêu tả cả một giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc Nga một cách chính xác và sâu sắc để thể hiện đúng đắn sự nghiệp của Sa hoàng Pie đệ Nhất.
Cuốn tiểu thuyết lịch sử này gồm 3 tập:
Tập 1(hoàn thành năm 1930) trình bày thời kì thơ ấu và niên thiếu của vua Pie và cuộc đấu tranh gay gắt giành quyền bính giữa nhà vua với nữ nhiếp chính Xôphi (chị cùng cha khác mẹ của vua Pie), người đại diện cho những thế lực lạc hậu được bọn đại thần hủ lậu, bọn cấm quân xtrelelzơ, bọn giáo đồ của đức tin cũ ủng hộ. Tập này kết thúc với sự thất bại của phe Xôphi và cuộc thảm sát bọn cấm quân xtreletzơ. Viết về tập 1 này Alêcxêi Tônxtôi nói: “...Đó là thời kì trị vì buồn bã, tiêu điều của hoàng hậu Natali Kirilôpna (mẹ vua Pie), vua Pie đệ Nhất còn đang vui thú với những cuộc hoan lạc và nằm trong ảnh hưởng của các phe phái...Tôi muốn nói đến tất cả các giới, bọn thương gia, bọn raxkonic (giáo phái li khai), đến tất cả nước Nga ăn cướp và sự mở đầu của thời kì vô sản( nhà máy đúc vũ khí của Lep Kirilôvits ở Tula)...Những cuộc hành binh ở Axôp, vua Pie ở Hà Lan, cuộc nổi loạn cuối cùng của quân xtrelêtzơ bị đàn áp thẳng tay. Đến đây kết thúc thế kỉ XVII, thế kỉ sụp đổ, cũ kĩ và bụi bặm”.(Alêcxêi Tônxtôi, toàn tập, tập XVI, trang 576, bản tiếng Nga).
Tập II ( hoàn thành năm 1934) bao gồm thời kỳ bắt đầu những cuộc cải cách lớn của Pie đệ Nhất cho đến năm 1703, với những sự kiện của những năm đầu của cuộc chiến tranh phía Bắc và việc thành lập Pêtecbua.
Hai tập I và II, theo ý đồ của Alêcxêi Tônxtôi, nhằm mở đầu giới thiệu cho tập III: tập này miêu tả thời kỳ từ chiến dịch Nácva cho đến đỉnh cao nhất trong vũ nghiệp của Pie đệ Nhất là trận chiến thắng lừng lẫy châu Âu ngày 27 tháng Sáu năm 1707 tại Pontava. ( Trong trận này, dưới sự chỉ huy của Pie đệ Nhất, quân đội Nga đã đánh bại quân Thuỵ Điển thiện chiến nhất châu Âu thời ấy, bắt sống hai mươi ngà tù binh và tất cả các tướng lĩnh của vua Thuỵ Điển Sáclơ XII, nổi tiếng cầm quân bách chiến bách thắng). Alêcxêi Tônxtôi viết: “Tập III là phần chủ yếu của cuốn tiểu thuyết của tôi viết về Pie đệ Nhất, kể lại thời kỳ lý thú nhất trong cuộc đời của nhà vua. Tập này sẽ nêu lên hoạt động lập pháp của Pie đệ Nhất, những cuộc cải cách trong đời sống của nhân dân Nga, những cuộc hành trình của nhà vua đi ra nước ngoài, đám quân thần, xã hội thời ấy. Tập III sẽ không những miêu tả những cảnh của đời sống ở Nga mà còn của cả phương Tây: Pháp, Balan, Hà Lan. Những nhiệm vụ chủ yếu tôi tự đặt ra khi viết cuốn tiểu thuyết này sẽ được thực hiện phần chính trong tập III. Nhưng do cái chết đột ngột của tác giả ( ngày 23/2/1945), tập III đã dừng lại ở chương VI với trận chiến thắng oanh liệt của vua Pie đệ Nhất tại Nacva.

Toàn bộ ba tập này đã được xuất bản cùng một lúc lần đầu tiên vào năm 1947.