Hai mươi năm rồi tôi mới gặp lại anh Th. Gặp nhau hàn huyên đủ điều. Giờ, anh và gia đình định cư ở Kiev-thủ đô Ucraina. Anh là giáo viên dạy tiếng Việt duy nhất tại một ngôi trường duy nhất tại Ucraina (và có lẽ duy nhất trên thế giới nữa) có chương trình dạy tiếng Việt cho học sinh bản địa. Anh bảo học sinh anh ngoan lắm, hát múa bài Trống cơm thuần thục, đi thi văn nghệ toàn thành phố đoạt không biết bao nhiêu là giải. Anh kể anh và gia đình anh tùng tiệm vừa mua được căn hộ 62 mét ở thủ đô, anh còn kể rằng hội bạn sang cùng năm hầu như ở lại hết, chẳng mấy đứa về Việt Nam...Tôi nhìn mái đầu đen nhưng nhức của anh mới nhuộm, cái cằm đầy râu trắng chưa kịp cạo...và chợt nhớ đến một mùa đông 20 năm trước của thời sinh viên.Tôi bảo:"Em vẫn còn giữ được những bức ảnh anh em mình tự chụp và rửa ở Kiev, trên ảnh nào cũng có chữ Kiev to tướng do em viết". Anh hơi ớ người ra một chút...
Đó là kỳ nghỉ đông năm thứ nhất, đầu năm 1986, chúng tôi được nhà trường cho đi nghỉ ở Kiev. Ban ngày đi tham quan, tối về ký túc xá trường anh hí húi rửa ảnh. Ngày xưa, cánh sinh viên có cái thú mua máy ảnh, chụp rồi tự phóng ảnh tại nhà. Anh nào tầm tầm thì kiếm cái KIEV, còn tay nào máu me hơn thì cố sắm một con ZENIT là "đỉnh" lắm rồi. Ngoài ra phải nghiến răng kiếm thêm cái bachok để rửa phim, rồi đèn đỏ, rồi máy phóng, khay đựng thuốc hiện, thuốc hãm...tất cả phải đầy đủ lệ bộ.
Phim chụp(đen trắng) thường mua loại Svema của Liên xô, anh nào sang thì kiếm đâu đó được ORWO của Đông Đức, thuốc hiện, hãm, giấy ảnh...bán ê hề ở các cửa hàng. Những hôm nào làm ảnh là phải chui vào toa lét, hoặc nhà tắm, tắt hết điện để tráng phim. Xong rồi vào nhà thực thi việc in phóng ảnh. Các cửa sổ đều bị bịt kín, không cho bất cứ ánh sáng nào lọt vào phòng. Cậu Tây cùng phòng cũng được nói khó đi chơi đâu mất. Cho phim vào máy phóng, cuộn từng tí một để chọn kiểu, rồi điểu khiển máy lên xuống, xoay ống kính sao được ảnh rõ nét nhất. Đoạn, bấm đèn rọi và lẩm nhẩm đếm để lấy cữ và dùng kẹp nhúng tờ giấy ảnh vào khay thuốc hiện, rồi cho vào khay thuốc hãm. Muốn ảnh có chữ thì dùng bút viết lên một tấm kính, xong rồi đặt nó lên trên tấm giấy ảnh. Các bức ảnh mà tôi chụp tại Kiev mùa đông đầu năm 1986 đêucó những chữ to cồ cộ do mình tự viết để kỷ niệm. Bây giờ, thời công nghệ số nhìn lại những bức ảnh thời đó, thấy thật ...đáng thương. Cũng cần nói thêm là một bộ đồ làm ảnh thời đó khá đắt, khoảng mấy trăm rúp. Vậy nên trong mỗi "đơn vị", thông thường chỉ có 1 đến 2 bộ là cùng, ai cần thì đến mà mượn của nhau.Thời sinh viên rỗi rãi, đông bạn bè đi chơi, suốt ngày chụp rồi lui cui rửa ảnh. Lạ một điều nghiệp dư là vậy, thế như cái đống tùm hum ảnh tự chụp vác về đã mười mấy năm mà đố có cái nào bị ẩm mốc, hư hỏng...
Dưới đây là máy ảnh ZENIT, một thời từng là mơ ước của nhiều người:
Thời Liên xô đầu cải tổ, ảnh chụp trong các Atele chủ yếu là ảnh đen trắng. Có lần chúng tôi đi chụp ảnh kỷ niệm với một tay thực tập sinh Cuba ở hiệu ảnh gần nhà. Máy chụp trông to tướng, có ray để chỉnh tiêu cự. Hệ thống đèn có thể nói là khá tuyệt, rọi trên đầu, lấy ánh sáng ven... Ảnh chụp ra, trông không khác gì chụp ở... hiệu ảnh Quốc tế phố Hàng Khay đầu bảng Hà Nội. So với các tấm ảnh cây nhà lá vườn, đúng là một trời một vực.
Công bằng mà nói, thời này cũng đã có ảnh màu, nhưng chủ yếu là để chụp phục vụ khách du lịch tại các địa danh nổi tiếng như Quảng trường Đỏ, quảng trường Ermitazh ở Len...Không hiểu sao các ảnh chụp thời đó đều thiên đỏ, để vài năm thì nó lại hơi ngả xanh. Còn ở Matxcơva, lab ảnh đầu tiên xuất hiện vào khoảng năm 1987, trên Đại lộ Kalinin, gần chỗ giao với phố Arbat cũ. Lab này là của hãng AGFA, lúc nào cũng chật ních. Năm 1988,tôi đưa một cuốn phim đến tráng rửa mà phải ngồi chờ đến gần 30 phút mới tới lượt. Nhưng, tư bản giãy chết có khác, ảnh rửa ra trông sắc nét rõ ràng, giấy lụa cầm mát cả tay...Sau này, các cửa hàng photolab mở ra nhiều hơn, đánh tan sự độc quyền của cửa hàng nọ trên Đại lộ Kalinin.
Anh Th. kể đầu thập niên 90 quân Việt Nam hốt tiền ở bên đó nhờ mở các lab ảnh. Bây giờ thì đã chững lại rồi.Tôi bảo anh thỉnh thoảng nhớ về nước đấy nhé để anh em còn gặp nhau. Chứ không lại vèo cái 20 năm nữa, lụ khụ hết cả, cái ảnh ta chụp ở Kiev năm nào chắc cũng hỏng bố nó mất.