[Siren]

CÂU QUẢ GIỮA MÙA ĐÔNG

Chú Biên thường lấy các hiện tượng thiên nhiên quan sát được để giảng giải cho tôi về thời tiết. Một lần đi câu vào ngày cuối thu. Cả hai chú cháu đều về tay không. Trên đường về, chú ngâm nga:
- Khi nào nghe tiếng sếu kêu,
Heo may thổi mạnh, quả không ăn mồi.
Tôi hoàn toàn không hiểu, bởi một lẽ: con sếu như thế nào? đâu tôi có biết; nói chi đến tiếng sếu kêu; và có mối liên hệ gì giữa hai con vật này? Tôi thật thà hỏi chú:
- Con sếu là con gì và nó kêu thế nào hở chú?
Chú Biên lúc đó mới sực nghĩ ra. Ở đất Hà Thành này, làm gì có sếu bay qua mà có tiếng kêu. Có chăng thì chỉ có trong công viên Thủ Lệ. Ngẫm nghĩ một lúc chú bảo:
- Cháu không biết con sếu là phải. Người dân ở quê chú, ai cũng thuộc câu tục ngữ: “Gió bấc hiu hiu, sếu kêu thì rét”. Nghĩa là khi trên trời xuất hiện những đàn ngỗng trời, chim mồng két và sếu từ phương Bắc bay về; tiếng kêu của chúng vang động cả một vùng trời, báo hiệu mùa đông đã đến. Khi ấy, nước lạnh, cá quả không ăn mồi nữa. Mùa câu cá quả thường kết thúc vào cuối tháng 10, đầu tháng 11 hàng năm. Rồi chú ngâm nga bài thơ “Thu điếu” của cụ Nguyễn Khuyến:
- Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
.................................................. .
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Đấy, cảnh câu cá mùa thu là như vậy; có chán không cháu!
Nhưng rồi vào một ngày chủ nhật, giữa tháng 12; trời đang rét căm căm, bỗng trở nên ấm áp khác thường. Sáng sớm, sương mù dày đặc, phủ trắng mặt Hồ Ba Sáu. Tôi chưa có kế hoạch làm gì trong cái ngày chủ nhật buồn tẻ này, thì chú Biên sang rủ tôi đi câu cá quả. Tôi thấy hơi lạ nên hỏi lại chú Biên:
- Chú bảo kết thúc mùa câu rồi cơ mà?
- Quy luật chung là như vậy. Những tháng rét này, cá quả, cá rô tìm những chỗ kín đáo để tránh gió mùa đông bắc từ Xibêri thổi về; chúng ẩn dưới rễ bèo Nhật Bản, trong các bè rau muống, hoặc trong lùm cỏ nước. Nhưng xen giữa những đợt gió lạnh, thường có một vài ngày thời tiết đột ngột trở lại ấm áp lạ thường. Đó là do có gió đông nam, mang hơi nước ấm áp từ xích đạo thổi lên. Tính toán được ngày này, đi câu sẽ thắng to.
Từ thời Tam Quốc: Khổng Minh, mưu sỹ tài ba của Lưu Bị, sau này trở thành thừa tướng của nước Thục; đã tính toán được ngày gió đông nam nổi lên giữa mùa đông, giúp Chu Du, đại đô đốc bên Đông Ngô; dùng kế hỏa công trong trận đại chiến Xích Bích, phá tan ba mươi vạn tinh binh, đốt cháy hàng ngàn chiến thuyền của nước Ngụy trên sông Trường Giang. Trong trận này, đại thừa tướng nước Ngụy là Tào Tháo, may nhờ tấm lòng nhân nghĩa, khảng khái của Quan Vân Trường mà thoát chết ở đường Hoa Dung.
Chú không tính toán được như Khổng Minh, nhưng hôm nay có gió đông nam, trời ấm áp. Mặt hồ nhiều sương, đến trưa, trời sẽ nắng ấm, chiều tối hoặc đêm nay mới có gió mùa đông bắc bổ sung. Cái giống cá quả ẩn mình lâu ngày trong các bụi cỏ, bè rau muống, đói bụng; và cũng để hít thở không khí ấm áp hiếm có giữa mùa đông, nên thường ra những chỗ nước trống để sưởi nắng và kiếm mồi. Chú giải thích nghe ra rất chí lý. Chú quả là người “Trên thông thiên văn, dưới tường địa lý”. Tôi hỏi chú:
- Giữa mùa đông, tìm đâu ra mồi hở chú?
- Đã có cách.
Nói rồi chú bảo tôi đi cùng ra phía gò Đống Đa. Hồi đó, sau gò Đống Đa là một vùng hồ lớn, đầy bèo Nhật Bản và bè rau muống; chỗ bãi thải của nhà máy hóa chất Thái Hà. Sau này người ta mang rác, lấp đi làm công viên, dựng tượng đài; xây trường học; xây nhà, làm chợ.
Vừa đi, chú vừa chuyện trò với tôi:
- Chú đã để ý: Ở cái bãi rác sau gò, hè vừa rồi chú thấy có nhiều nhái đất lắm. Buổi tối, lũ nhái đất mò ra nhặt nhạnh thức ăn rơi vãi, bắt sâu bọ, ruồi nhặng. Bây giờ rét rồi, chúng chỉ chui rúc vào những cái hang ở quanh đâu đó thôi.
Quả như dự đoán của chú: lùng sục một lúc, vạch những đám cỏ mọc sát chân gò, trong các hốc ở bờ ngăn giữa ruộng rau muống. Tôi và chú Biên đã tóm được trên chục con nhái đất vừa mồi câu.

Ngày hôm ấy, tôi và chú Biên câu được mười một con quả ở hồ dài sau Nhà máy xe đạp Thống nhất và ở Hồ Ba Sáu; toàn quả to cả, từ bốn đến năm lạng. Cá ham ăn hơn cả trong mùa hè. Chúng tôi cứ nhằm vào các lỗ trống, giữa các bè rau muống; kéo con mồi, bắt chiếc như con nhái nhảy từ bè rau muống xuống nước. Những con quả nằm đợi sẵn ở dưới, gặp mồi là đớp liền. Câu cá giữa mùa đông dễ câu hơn nhiều so với câu cá giữa mùa hè, chỗ nào có ô trống giữa bè rau muống, y như rằng có quả phục sẵn ở đó.
Từ kinh nghiệm này, bây giờ tôi cũng đã có được một chút kiến thức về dự báo thời tiết trong mùa đông. Đôi khi còn chính xác hơn cả tin dự báo thời tiết của đài truyền hình. Tôi nghiệm thấy: giữa những ngày đông giá lạnh; nếu sáng sớm có sương mù dày đặc, thì đến gần trưa, trời sẽ nắng ấm. Có thể để áo khoác ở nhà, hoặc đã mặc vào người rồi, thì phải cởi ra, cất vào trong túi. Ngược lại, thời tiết đang lạnh giá, bỗng trở nên ấm áp khác thường thì cần phải cảnh giác. Nếu có đi đâu xa, cần phải mang theo áo ấm và áo mưa. Năm sáu giờ sau đó, sẽ có gió mùa đông bắc lạnh thấu xương tràn về; đôi khi còn gây ra những trận cuồng phong và mưa lớn.