[Siren]

ĐẤT NAM HÀ

Chú Biên chẳng những giỏi câu cá; cái nghề thợ máy, chú cũng rất giỏi. Mới ra công tác được bảy tám năm, nhưng tay nghề của chú được các bác thợ lớn tuổi khen ngợi. Bác Cường Đầu Bạc, một trong số công nhân có tay nghề cao của nhà máy, đã trên hai mươi lăm năm thâm niên công tác. Nói về chú Biên, Bác nhận xét:
- Thằng cha này khá thật đấy. Chỉ cần nghe tiếng máy chạy là nó đã có thể đoán được máy trục trặc ở chỗ nào rồi. Kinh nghiệm này chỉ có thể có được ở những người thợ bậc cao.
Phải nói chú là người ham đọc sách. Những lúc rỗi rãi, kể cả khi trực ca; chú thường hỏi tôi mượn những sách khoa học thường thức, truyện cổ tích, truyện thiếu nhi mà bố mẹ mua cho chúng tôi. Lúc đầu, tôi cứ nghĩ chú đọc để giết thời gian; nhưng mỗi khi chuyện trò với chú, tôi mới thấy chú có ý thức trao dồi kiến thức: văn hóa, xã hội, khoa học kỹ thuật; nên chuyện gì chú cũng biết. Chả vậy mà bọn trẻ con chúng tôi rất thích nghe chú kể truyện cổ tích, truyện danh nhân văn hóa mà chú đọc từ những cuốn sách: “Những vì sao đất nước”. Những nhân vật nổi tiếng trong các truyện giã sử của Trung Quốc, từ thời Xuân Thu-Chiến Quốc đến thời Mãn Thanh, triều đại phong kiến cuối cùng của Trung Quốc; chú đều nhớ và kể vanh vách. Kể cả những truyện cho trẻ em mà chúng tôi đã đọc như: “Đất rừng Phương Nam”. Nhưng khi nghe chú kể lại đoạn đi câu rắn mòng, chúng tôi cứ tưởng chú là nhân vật trong truyện. Chú bảo:
- Cái giống rắn mòng rất háu ăn. Cứ nhập nhoạng tối là rời tổ đi lùng sục, chẳng cần biết là mồi thật hay mồi giả. Vật gì có mùi tanh là đớp liền. Hồi ở quê, chú bực nhất là nó hay chui vào những cái đó, cái lờ đơm tôm tép, bắt cá của chú. Chén sạch hết tôm cá, bụng phồng căng như khúc dồi lợn, rồi nằm im, mắt lim dim, không hề dẫy dọn. Nghe nói, dân miền Tây (Tây Nam Bộ) nghiện món rắn mòng, luộc chấm mắm tiêu; nhưng ở quê chú, không ai ăn loại rắn này, nên khi bắt gặp, chú tức lắm, đập dập đầu, quăng đi.
Chú đặc biệt tự hào về cái quê hương Bình Lục- Nam Hà của chú. Chú bảo:
- Nam Hà là đất của văn vật; đất của thơ ca. Trống đồng được phát hiện ở làng Ngọc Lũ từ nhưng năm đầu thế kỷ 20, có tới hai ngàn năm tuổi. Những hoa văn trên mặt trống đã từng là các đề tài của biết bao các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước. Mười hai đời vua nhà Trần phát tích từ đất Tức Mặc, ngoại thành Nam Định. Lương Thế Vinh, nhà toán học lỗi lạc đầu tiên của người Việt Nam, sinh ra ở đất Vụ Bản. Lãnh tụ Trường Chinh, người duy nhất hai lần giữ chức Tổng bí thư của Đảng cộng sản Việt Nam sinh ra ở đất Hành Thiện, phủ Xuân Trường. Nhà thơ Tú Xương được coi là “Cột trụ vàng của nền văn học đất Sơn Nam”, sinh ra tại Vị Xuyên TP Nam Định. Thơ của cụ Tam Nguyên Yên Đổ, ai mà chẳng thuộc.
Trống đồng Ngọc Lũ đã được ghi vào trong sách lịch sử, thì tôi cũng biết sơ sơ; thơ của Tú Xương, tôi cũng được đọc qua một số bài như “Đất Vị Hoàng” mà ngày nay, hình ảnh của bài thơ vẫn còn đậm nét ở một số gia đình trong phường Trung Liệt. Bài “Sông lấp” với các câu:
- Sông kia rày đã nên đồng,
Chỗ làm nhà cửa, chỗ trồng ngô khoai.
- Vẳng nghe tiếng ếch bên tai,
Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò.
Tôi ngỡ là những câu ca dao. Nhưng thơ của cụ Tam Nguyên Yên Đổ, nghe cứ lạ hoắc.
- Thơ của cụ ấy có hay không chú? Tôi hỏi.
- Hay chứ! Cháu có thuộc các bài Thu vịnh, Thu điếu của cụ không? Có trong sách giao khoa đấy!
- Cháu thuộc làu làu. Nhưng là của nhà thơ Nguyễn Khuyến chứ, chú!
- Đọc cho chú nghe bài “Thu vịnh” xem nào?
Tôi tỏ ra tự tin, đọc một mạch, không sai một từ:
- Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao,
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu,
.................................................. .,
Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào.
- Cháu khá lắm. Tên cúng cơm của cụ Nguyễn Khuyến là Thắng. Thời thanh niên, cụ học rất giỏi nhưng một lần đi thi Hội không đỗ. Để thể hiện sự quyết tâm học tập của mình, cụ đổi tên là Khuyến: có nghĩa là cố gắng. Năm 1864, đi thi Hương: cụ đỗ giải Nguyên. Năm 1871, cụ vào kinh đô Huế thi, cụ đậu cả thi Hội, thi Đình. Chính tay vua Tự Đức hồi đó viết tặng cụ hai chữ “Tam Nguyên”. Do đó, người đời thường gọi là cụ “Tam Nguyên Yên Đổ”, nghĩa là cụ Nguyễn Khuyến, người làng Yên Đổ, đỗ đầu ba giải: thi Hương, thi Hội, thi Đình.
Tôi chẳng hiểu chú moi đâu ra những tư liệu ấy, đành hỏi cho ra nhẽ:
- Chú đọc ở sách nào mà chú biết nhiều thế?
- Các cháu không biết là phải. Còn chú, chú phải biết. Chú là người làng Yên Đổ mà.
- Ra là như thế! Tôi thầm nghĩ.
Rồi chú cao hứng:
- Đất Nam Hà, cứ ai tên là “Cao” đều tài giỏi cả. Nam Cao viết truyện ngắn khó ai bì kịp. Quốc ca của Văn Cao, sống mãi trong lòng người dân Việt Nam. Bài thơ “Núi đôi” của Vũ Cao thì đám thanh niên, ai cũng thuộc làu làu. Còn cái nhà anh Phan Cao, đá bóng mới tài chứ; suýt nữa đưa đội Brazin đoạt Cúp vàng. Nói đến đây chú cười lên khùng khục. Còn đám bọn trẻ con chúng tôi thì cứ ngớ người ra.
Long Búa Liềm, được bọn trẻ con chúng tôi coi là thằng có bản lĩnh và can đảm. Mới học lớp 4, nhưng có lần, tức với ba mẹ (bố nó người miền Nam, nó gọi là ba; mẹ nó người miền Bắc, nó gọi là mẹ -phân biệt rõ ràng như vậy); lẳng lặng nó bỏ nhà đi. Lần ấy, ba mẹ nó lo sốt vó; đạp xe đi tìm ở khắp mọi nơi. Khi tìm về nhà ông bà nội ở bãi Phúc Xá, ngoài bờ sông Hồng, đã thấy nó ở lù lù ở đấy rồi. Mọi người vô cùng ngạc nhiên, hỏi bằng cách nào mà nó mò về được nhà ông bà nội; nó thản nhiên trả lời:
- Chẳng phải hỏi ai cả, nếu có hỏi, người ta lại bảo trẻ con trốn nhà đi lang thang, mang vào đồn công an nhốt. Cứ theo đường tàu điện mà đi; từ bến xe điện gò Đống Đa, đi mãi lên phía bờ Hồ; vừa đi vừa ngắm cảnh phố xá; rồi từ ga tàu điện Bờ Hồ, theo đường tàu điện qua phố hàng Đào, hàng Ngang lên chợ Đồng Xuân, là đã về đến bãi Phúc Xá.
Lần này nó tỏ ra hiểu biết thực sự, lên tiếng cãi lại ngay:
- Chú cứ làm như bọn cháu không biết Phalcao là ai ấy. Phalcao là người Brazin, chứ đâu phải là người Nam Hà mà chú vơ vào.
Lúc này chú Biên tỏ ra hơi lúng túng, nhưng chú vẫn nói như có vẻ khẳng định:
- Đất Nam Hà nhà chú có truyền thống đá bóng. Chẳng gì, một thành phố có những hai đội bóng A1: Dệt Nam Định, Thanh niên Nam Hà; từng tranh thứ hạng nhất nhì với các đội Thể Công, Công An, Bưu Điện, Đường Sắt, Xi măng Hải Phòng. Chú đã tìm hiểu kỹ lai lịch ba đời của cầu thủ Phan Cao rồi: Ông nội của Phan Cao là người của đất thành Nam, vốn là cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp, đã từng được gọi vào đội tuyển Quốc gia. Ông ấy bị bắt vào lính lê dương, đi đánh nhau ở Angiêri; rồi sang định cư ở Brazin, lấy vợ người gốc Tây Ban Nha. Phan Cao là đời thứ ba của dòng họ Phan ở Brazin.
Chú Bảy Choắt ngồi nghe từ hồi đầu câu chuyện, đến giờ mới lên tiếng:
- Thôi đi bố ơi! Con lạy bố. Phalcao mũi lõ chứ đâu mũi tẹt. Mà phải đọc là Phal- lờ cao chứ đâu đọc Pha-nờ thấp như tiếng Nam Hà nhà bố. Bố chỉ được cái giỏi lừa bọn trẻ con thôi!
Đến lúc này, chú Biên phải thừa nhận trước mặt bọn trẻ con chúng tôi: chú muốn thử sự hiểu biết của chúng tôi về các cầu thủ bóng đá trong đội tuyển Brazin thôi. Nhưng quả thật, lời nhận xét của chú về cái tên “Cao” cũng rất thú vị. Một số nhân tài của tỉnh Nam Hà đều có tên là “Cao” thật: Nhà văn Nam Cao quê ở làng Đại Hoàng, xã Hoà Hậu, huyện Lý Nhân; nhạc sỹ Văn Cao tuy sinh ở Hải Phòng nhưng gốc gác là người làng An Lễ, cùng xã Liên Minh với nhà thơ Vũ Cao, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định cũ.