Chương mười một
Bộ óc của con người hoàn thành một công việc mà không một máy điện tử nào có thể làm được, máy chiếu thời gian phục vụ chúng tôi một lần cuối cùng và chúng tôi sơ kết bước đầu rồi trở về Mác-cô-vô.
Tất nhiên, chúng tôi biết trước là con tàu đã bị đắm, nếu không đoàn người trên tàu chắc không bao giờ bỏ nó. Chúng tôi cũng biết rằng tất cả những người sống sót của đoàn thám hiểm đã đi về phương Nam, họ đã tới lục địa, họ đã vượt qua dãy A-na-đia và đã đến Thung lũng Bốn cây Thập ác… Nhưng tất cả điều đó chỉ là bề ngoài của các sự kiện, và nó không giải thích được cho chúng tôi là tại sao một bi kịch đã xảy ra ở Thung lũng Bốn cây Thập Ác, tại sao trong suốt đời mình, Dan-xơ-man vẫn tự đặt ra một câu hỏi để tìm hiểu xem họ đã xử sự đúng hay sai… Máy chiếu thời gian không thể giúp được gì cho chúng tôi cả và các nhật ký đều câm lặng: những con người kiệt sức ít quan tâm phân tích mối quan hệ giữa họ với nhau, họ tự bằng lòng với việc đấu tranh để cứu mình…
- Bọn mình đặt mọi hy vọng vào cậu đấy, Véc-bi-nin ạ, Bê-rê-xkin bảo tôi.
- Vào mình ấy à?
- Phải, vào cậu đấy. Một hôm cậu đã giải thích cho mình sự khác nhau giữa công việc của nhà văn và công việc của người điều tra. Thậm chí, mình còn nhớ câu nói của cậu:” Người làm công tác điều tra đi từ sự kiện đến tính cách, còn nhà văn đi từ tính cách đến sự kiện”.
Thật vậy, chúng tôi đã có hôm thảo luận với Bê-rê-xkin về đề tài này. Tôi không nhớ là nhân dịp nào, nhưng tôi đã nói với anh là quá trình sáng tác văn học chia ra làm hai giai đoạn. Nhà văn làm chủ được tình thế chừng nào mà ông ta chọn lọc được tính cách của các nhân vật và đề ra cho chúng những tình huống xác định. Nhưng khi các tình cách này đã hình thành và tác giả đã dắt chúng vào trong một tình huống cụ thể, thì nhà văn trở thành người quan sát: các nhân vật của ông ta bắt đầu hoạt động một cách độc lập, phù hợp với các phẩm chất bên trong của họ và trong ý nghĩ của nhà văn, đó là những nhân vật sống mà không ai có thể khuất phục được. Đã từ lâu tôi đã đi đến kết luận là các nhân vật sáng tác hành động theo óc tưởng tượng của nhà văn, giống hệt như những người đang sống có cùng những tính cách ấy và ở trong cùng những tính cách ấy. Quả vậy, điều ấy chỉ có liên quan đến cách cư xử logic của chúng, nhưng có đúng là điều chủ yếu hay không?
- Cậu muốn nói gì vậy? Tôi hỏi Bê-rê-xkin, khi đã đoán ra dụng ý của anh…
- Mình muốn là cậu bắt tay vào việc, anh trả lời. Bọn ta đều biết tính cách của các nhân vật của chúng ta và hoàn cảnh của họ. Cậu thử đoán xem phản ứng của họ ra sao? Đây chính là trường hợp không một máy tính điện tử nào có thể thay thế được bộ óc con người… Cậu hãy nhớ lại, ở Xai-an, cậu đã tuyên bố với bọn mình là bộ óc mới thật là chiếc máy chiếu thời gian.
Tôi nhớ lại tất cả những điều ấy, tất nhiên, nhưng để sáng tác cần phải có một sự chuẩn bị bên trong đặc biệt, một trạng thái tinh thần đặc biệt.
- Vậy thì hãy tìm chúng đi, Bê-rê-xkin mỉm cười nói, nhưng phải khá cương quyết.
Sauk hi phân tích tất cả mọi điều chúng tôi đã biết, tôi hiểu rằng nhiệm vụ không đến nỗi khó khăn như lúc đầu tôi đã tưởng. Những ghi chép do Jin-xốp để lại nói về các bạn đồng hành của ông, việc ông mô tả lần va chạm đầu tiên và những ghi chép cuối cùng mà Dan-xơ-man lúc hấp hối, người đã đọc những từ “kẻ cứu mạng” và “Chéc-kê-chin” hầu như sát cạnh nhau, cho phép hình dung những sự kiện đã xảy ra sau khi con tàu bị phá hủy và đã dấn đến việc trục xuất trung úy Chéc-kê-chin ra khỏi đoàn thám hiểm… Quả thật, người ta đã đuổi hắn. Việc này được nói đến rất ngắn gọn, nhưng có kèm theo các lý do trong một tờ ghi nhỏ tìm thấy lẫn trong các giấy tờ khác ở căn nhà gỗ…
Sau đây là những sự kiện của những tháng cuối cùng mà tôi mường tượng.
… Bị các tảng băng đè bẹp, con tàu của đoàn thám hiểm Bắc cực của Jin-xốp đã chìm xuống đáy biển. Hoảng hốt vì sự kiện mới xảy ra, mất phương hướng, đoàn người đã chứng kiện những đợt sóng đen ngòm khép lại trên con tàu. Mỗi người đều hiểu rằng điều vừa xảy ra là không thể vãn hồi được và không còn trông chờ được ai giúp đỡ nữa. Tôi dùng từ mất phương hướng là có dụng ý. Cả nhà thiên văn học Ma-du-rin, nhà nhân chủng học Cô-nê-plep, bác sĩ Dan-xơ-man lẫn thủy thủy Rô-đa-nốp, chưa có ai từng tham gia vào một đoàn thám hiểm Bắc cực nào, và không có chút kinh nghiệm nào đi qua vùng băng giá, chỉ riêng có một người có kinh nghiệm nhất trong số đó, trung úy Chéc-kê-chin, là giữ được bình tĩnh. Hắn cảm thấy mình là nhân vật chính, người quyết định số phận của mọi người khác và với tình cách kiêu hãnh, ưa áp chế mà người ta đã biết, chỉ có thể khuyến khích thêm lòng dũng cảm tự nhiên của hắn. Tôi không hề nghi ngờ gì là chính Chéc-kê-chin đã lấy lại tinh thần cho đồng đội, đem lại niềm hy vọng thoát nạn cho họ và khả năng chiến đấu… Chính hắn đã dẫn những người bị đắm tàu đến bờ biển hoang vắng ở Chu-cốt-ca… Mọi người theo hắn, và Chéc-kê-chin ngày càng thấy được quyền hành và tầm quan trọng của mình. Dần dần, hắn không hiểu được nữa là kỷ luật tự giác và sự khuất phục là hai điều khác nhau; hắn quên rằng chỉ có đấu tranh chung mới có thể bảo đảm cứu cả đoàn. Hắn tự cho mình có công lao về tất cả mọi việc mà các bạn đồng hành bất hạnh của hắn đã làm, và hắn bắt đầu ngày càng khinh bỉ họ…
Tuy nhiên, thái độ hắn có những biểu hiện mới: hắn trở nên từ tốn hơn đối với các công tác việc khác học của đoàn thám hiểm, đối với thuyền phó Gô-vô-rốp và đồng thời, cục cằn và phũ phàng hơn đối với các thủy thủ và những người I-a-cút, đến mức đánh đập họ. Và dĩ nhiên Rô-đa-nốp phải chống lại thái độ ấy. Nhưng lần này anh không được sự ủng hộ chung. Một vài người được Chéc-kê-chin phỉnh nịnh như nhà thiên văn học Ma-du-rin và bác sĩ Dan-xơ-man thì giữ im lặng, còn những người khác, thủy thù và các người Ia-cút lại bàng hoàng vì hoàn cảnh bất thường, đã không dám chống đối. Một lần nữa nguyên tắc “chia để trị” được ứng nghiệm… Chéc-kê-chin lợi dụng ngay điều đó, và trong suốt đoạn đường tiếp theo, hắn bắt những người Ia-cút và các thủy thủ làm mọi công việc nặng nhọc nhất… Rô-đa-nốp hiểu ý định của Chéc-kê-chin: hắn định cuuws những người này bằng cách hy sinh những người khác; hay nói đúng hơn là để tự cứu bản thân hắn. Nhưng hắn biết rằng hắn không thể làm được điều ấy một mình, chính vì vậy, hắn muốn đưa thủy thủ và những người Ia-cút đến chỗ chết để những người khác có thể giữ được sức lực… Hắn đặc biệt cứng rắn đối với những người Ia-cút, và chính điều này đã giúp Rô-đa-nốp có được một bạn đồng minh đầu tiên, nhà nhân chủng học Cô-nô-plép. Một hôm, trong khi Chéc-kê-chin đánh đập, bắt những người Ia-cút kiệt sức phải cất bước, thì Rô-đa-nốp và Cô-nô-plép liền bảo vệ họ… Dan-xơ-man và Ma-du-rin trong thâm tâm đứng về phía họ, nhưng ý chí lại bị tê liệt và không có đủ can đảm để cùng với họ chống lại Chéc-kê-chin, người đã cứu sống họ một lần; còn Gô-vô-rốp, thuyền phó thì cố sức hòa giải mọi bất đồng.
Nhưng đó là điều không thể làm được. Đoàn người nhỏ bé ấy, bị lạc giữa băng tuyết, cũng bị chia rẽ bởi cùng những mâu thuẫn như cả đất nước trong đó cuộc cách mạng đang chín muồi. Trong bọn họ cũng có một số người toan áp bức những người khác vì các thành kiến giai cấp và thành kiến dân tộc. Và ở đây sự chống đối cũng lớn lên. Sự bất bình đẳng do Chéc-kê-chin gây ra trở nên quá lộ liễu. Nó đặc biệt không thể chịu nổi khi mọi người đã đến đất liền…
Kiệt sức và đói khát, trong những điều kiện khắc nghiệt của mùa đông, họ vượt qua dãy núi A-na-dia và đến một thung lũng nhỏ. Tại đó họ khám phá ra một căn nhà gỗ bỏ hoang và hay cây thập ác lớn được cắm từ lâu năm… Có thể là các cây thập ác đã gây ra cho nhiều người trong bọn họ những ý nghĩ bi quan. Những sức lực cuối cùng biết mất, dự trữ lương thực sắp hết, hầu như không còn hy vọng được cứu thoát và những người cảm xúc nhất đã tưởng như mình đang hấp hối giữa băng tuyết.
Chéc-kê-chin quyết định nghỉ lại vài ngày trong căn nhà mà ngay từ đầu đã có vẻ ảm đạm vì cái chết của Ma-du-rin. Ma-du-rin không tỏ ra yếu hơn các người khác, nhưng mới buổi tối đi ngủ, hôm sau ông đã không dậy nữa… Huyệt của ông được đào ngay bên cạnh hai cây thập ác cũ, và Rô-đa-nốp cắm thêm một cây thập ác mới để kỷ niệm đoàn thám hiểm Bắc cực An-đơ-rây Jin-xốp đã kết thúc bi thảm như vậy.
Cái chết của Ma-du-rin tác động đến Chéc-kê-chin như một nhát roi. Hai ngày sau có những sự kiện dẫn đến hậu quả thê thảm: Chéc-kê-chin buộc tội những người Ia-cút là Lia-pu-nốp và Mi-khai-ốp cùng thủy thủ Rô-đa-nốp đã ăn cắp lương thực, và hắn đòi mọi người phải đuổi họ ra khỏi đoàn, không cấp lương thực cho họ. Đó là bắt họ phải chết. Chéc-kê-chin hy vọng rằng bằng cách ấy hắn sẽ tự cứu được mình… Nhưng Chéc-kê-chin không thể lường được hậu quả sự thù hằn và khinh bạc của hắn đối với mọi người: tất cả lại nhất tề chống lại hắn. Người ta phát hiện được ngay chính hắn đã giấu lương thực. Viên cựu thuyền trưởng vồ lấy súng, nhưng bị tước ngay khí giới trước khi hắn kịp sử dụng…
Cùng ngày hôm ấy, những người sống sót xử tội Chéc-kê-chin. Rô-đa-nốp đề nghị trả hắn phần lương thực quy định như mọi người khác và đuổi hắn đi. Chỉ một mình Dan-xơ-man chống lại ý kiến ấy. Ông nêu các công lao của Chéc-kê-chin, nhắc lại rằng hắn đã đưa con tàu gần đến đảo Ben-nét như thế nào, hắn đã dẫn cả đoàn tới đất liền ra sao, nhưng vô ích. Rô-đa-nốp, Cô-nô-plép và những người khác vẫn kiên quyết.
Trước mắt Chéc-kê-chin, người ta chia lương thực ra thành những phần bằng nhau, và một phần dưa cho hắn… Dan-xơ-man lại lên tiếng bênh vực và khi ấy Rô-đa-nốp đề nghị ông cùng đi với Chéc-kê-chin. Dan-xơ-man sợ hãi im bặt. Ngày hôm sau, Chéc-kê-chin rời Thung lũng Bốn Câp Thập ác.
Đối với hắn cũng như đối với mọi người khác, cơ hội thoát chết rất hiếm. Vì vậy Rô-da-nốp đề nghị để lại một phần các nhật ký hành trình trong căn nhà, hy vọng rằng có thể sau này một ai đố sẽ tìm thấy chúng và gửi về Pê-téc-xbua. Xong xuôi đâu đấy mọi người lại lên đường. Số phận họ ra sao, chúng tôi không biết được, trừ Rô-da-nốp và Dan-xơ-man có thể hiểu đến cùng.
Còn Chéc-kê-chin?... Hắn trở lại căn nhà. Điều khó khăn nhất là giữ được can đảm khi người ta chỉ có một mình. Chéc-kê-chin đã không vượt qua được thử thách này. Rất có thể là hắn quay lại, rã rời, không có khả năng đấu tranh một mình để tồn tại với ý định ăn năn hối lối, nhưng không còn thấy ai nữa. Trong một cơn tức giận bất lực, hắn đã xé nát các nhật ký của đoàn thám hiểm và rồi… Phần tiếp theo chúng tôi đã mục kích trên màn ảnh của máy chiếu thời gian.
Tôi hình dung các sự kiện đã xảy ra sau khi con tàu bị đắm là như vậy.
Trong khi sửa soạn trở lại Mác-cô-vô, dù không hy vọng lắm vào kết quả, chúng tôi vẫn quyết định đưa vào máy chiếu thời gian cái gói mà Dan-xơ-man giấu đi, bây giờ đã khô. Mãi máy vẫn từ chối không thực hiện chương trình, và Bê-rê-xkin phải lặp lại nhiều lần bằng cách thay đổi chương trình. Cuối cùng, một bóng người mờ mờ hiện ra trên màn ảnh. Nó lập tức gợi cho chúng tôi nhớ đến hình ảnh người có khuôn mặt sắt đá mà chúng tôi đã thấy một lần.
- Có phải hắn không? Bê-rê-xkin hỏi.
- Mình tin là đúng hắn, tôi trả lời.
Bê-rê-xkin lại điều chỉnh chương trình một lần nữa và hình ảnh trỏ nên rõ hơn một chút.
- Chéc-kê-chin, Bê-rê-xkin nói. Mìn tin chắc là hắn. Quyển vở là của hắn chứ không phải của Dan-xơ-man. Cậu hãy nhớ lại lời hắn:” không nên nương nhẹ” và “ mục đích biên hộ cho phương tiện” v.v… Đó là những lời hắn viết khi chuẩn bị cho cuộc phiêu lưu của hắn. Lúc thất bại, mình không rõ vì sao, hắn đã để lại quyển vở cho Dan-xơ-man, thành viên duy nhất của đoàn thám hiểm tỏ ra hơi có thiện cảm với hắn. Có lẽ hắn cho rằng Dan-xơ-man có nhiều cơ hội thoát chết hơn.
Giả thuyết này đối với tôi có vẻ đúng, và tôi nói điều rấy với Bê-rê-xkin đồng thời nói thêm rằng, sau đó vì không bao giờ biết số phận của Chéc-kê-chin kết thúc ra sao, Dan-xơ-man bị giày vò cho đến khi chết, do nghi ngờ và lương tâm bị cắn rứt. Ông ta cũng không bao giờ có thể khẳng định được là đoàn thám hiểm đã xử sự đúng hay sai đối với Chéc-kê-chin. Ông ta đánh mất quyển nhật ký khi về đến Cơ-ra-xnô-đa sau cách mạng, nhưng ông quyết tâm sắp xếp lại tất cả các sự kiện nhớ được để cho biết điều gì đã xảy ra.
… Ngay chiều hôm ấy, máy bay lên thẳng của chúng tôi cất cánh. Chúng tôi trông thấy Thung lũng Bốn cây Thập ác lần cuối cùng, ốc đảo rừng nhỏ xíu mất tăm đó ở hoang mạc Bắc cực, và chúng tôi hướng về Mác-cô-vô.
Chúng tôi đã làm tất cả những gì có thể làm được, số phận đoàn thám hiểm Bắc cực mất tích đã được soi sáng. Còn máy chiếu thời gian?... Nó đã trải qua các thử thách có kết quả. Nó đã giúp chúng tôi rất nhiều, Bê-rê-xkin và tôi,cchúng tôi rất hy vọng rằng nó còn phục vụ chung tôi tốt hơn nữa trong tương lai.
-------------------------- HẾT --------------------------
P/s: Xin mời đón đọc tiếp theo truyện ngắn PHƯƠNG TRÌNH MÁC-XOEN của tác giả A-na-to-li Đơ-nê-pơ-rốp.