Chương Mười
Một vài suy nghĩ về “Miền đất Xan-ni-cốp”; người ta đào quyển vở cắt giấu của Dan-xơ-man và tiếp tục theo dõi câu chuyện về số phận sau này của đoàn thám hiểm Jin-xốp.
… Thời tiết trở nên xấu. Tuyết khô vón thành cục đập lên lều bằng vải rất căng của chúng tôi. Người ta không còn nghe thấy tiếng các con gặm nhấm nữa, tất cả bọn chúng đã lại chui vào hang. Nhiều đám mây thấp trôi về phương Nam. Một con hải âu Bắc cực lớn, từ đâu đến không ai biết, lượn bên trên Thung lũng Bốn cây Thập ác và cất những tiếng kêu não nùng như thể tiếc rẻ rằng đã không thấy biển cả hay ao hồ ở bên cạnh; chẳng bao lâu nó đột nhiên cất lên cao và bay về phía Đông nam. Chúng tôi cũng vậy, chúng tôi cũng có thể bay theo cùng hướng ấy về phía Mác-cô-vô. Nhưng hình như đối với Bê-rê-xkin và tôi, máy chiếu thời gian còn có thể dùng được ở đây, tại thung lũng và nói chung chúng tôi còn ít dùng nó và dùng rất vụng về. Đồng chí lái máy bay và đồng chí hoa tiêu không đồng ý với chúng tôi, kết quả việc đưa con dao gỉ vào máy đã hoàn toàn chiếm được lòng tin của các đồng chí ấy. Bê-rê-xkin và tôi, chúng tôi vẫn có nhiều nghi ngờ hơn vẫn chưa thật hoàn toàn tin vào máy và chúng tôi tìm cách kiểm tra lại những chỉ dẫn của máy.
- Chưa có gì chứng thực rằng máy chiếu thời gian thuật lại đúng đắn cây chuyện về con người ấy. Bê-rê-xkin nói, ý anh muốn nêu cái người chết tìm thấy trong căn nhà gỗ, và anh lần lượt hết nhìn đồng chí hoa tiêu lại nhìn đồng chí lái máy bay.
Cả hai đều phản đối, nhưng Bê-rê-xkin hình như đang muốn tự kiểm điểm; đầu cúi xuống, anh buồn bã nhẩm tĩnh những thiếu sót có thật và được bịa ra của máy chiếu thời gian. Tất cả những điều ấy làm tôi khó chịu, nhưng chẳng bao lâu chúng tôi theo dõi các dấu vết của đoàn thám hiểm, chúng tôi tìm kiếm, so sánh và suy nghĩ. Ý nghĩ về đoàn thám hiểm ngày đêm không rời chúng tôi. Giờ đây khi chúng tôi gần tới đích, thì phản ứng do sự mệt nhọc gấy ra mới bộc lộ. Cần phải giải trí, nói về vấn đề khác hay đi dạo một vòng, súng trong tay, vào trong núi nhưng chúng tôi không muốn nói gì về chuyện khác trong khi lang thang trong núi, tức là ở nơi mà cách đây 40 năm các thành viên của đoàn thám hiểm Bắc cực Jin-xốp đã đi qua…
Tôi ra khỏi lều. Gió thổi càng mạnh hơn và tuyết như cắt vào mặt. Các cây bạch dương cong xuống dưới bão tố gầm rít, ngọn cây ngả về phía mặt đất và từng chiếc lá tìm cách bay lên, nhưng những lá bay được lại rơi xuống rất gần đó, hoặc xuống sông hoặc trên các hòn đá cuội đọng bụi tuyết trắng xóa từ trước…
… Một con chồn bị lạc đường, nâu tuyền và rất nhỏ bé phát ra một tiếng kêu the thé ngay dưới chân tôi và chui vào hang. Đột nhiên tôi them muốn tìm thấy nơi Dan-xơ-man đã giấu quyển vở của ông. Những vật tìm thấy trong căn nhà đã làm chúng tôi ít chú ý đến Dan-xơ-man, những giờ đây tôi lại nghĩ tới ông ta. Tại sao ông ta lại có thái độ lạ lung như vậy? Một phần các tài liệu của đoàn thám hiểm đã được để lại trong nhà gỗ một cách có ý thức. Vậy tại sao ông ta đã giấu quyển vở của mình đi? Tôi lội qua sông để đến căn nha, rồi đứng quay mặt về phía Tây Bắc và đếm các bước đi, tôi tiến ngược chiều gió. Khi đã qua sông. Tôi đi sâu vào trong rừng và lúc sắp được 140 bước, tôi trông thấy một cái cây già bị bật gốc. Đó là một cây bạch dương lớn gỗ còn tốt (ở phương Bắc cây cối mục chậm), và tôi dừng lại ở chỗ mà chắc là Dan-xơ-man đã giấu quyển vở của mình... Ngay sau đó tôi đi tìm một cái xẻng.
Dưới mái lều câu chuyện xoay quanh “ Miền đất Xan-ni-cốp”. Trong lúc tôi vắng mặt, đồng chí hoa tiêu, một người còn trẻ mới công tác ở miền Bắc không lâu, đã nêu giả thuyết là đoàn thám hiểm Jin-xốp dù sao cũng đã khám phá được “Miền đất Xan-ni-cốp”. Đồng chí hoa tiêu rất muốn sự việc xảy ra như vậy và chính vì thế anh tưởng điều ấy có thể có. Bê-rê-xkin và đồng chí lái máy bay chế giễu anh ta, nhưng anh không chịu thua.
- Các anh thật đáng thương! Anh nói giọng đượm chút khinh mạn khi tôi bước vào nhà. Jin-xốp sống cách đây đã gần nửa thế kỷ, thế mà ông ta tin ở mọi người, tin vào lòng trung thực của họ, còn các anh… Đồng chí hoa tiêu khoát tay và quay đi.
- Hãy hỏi Véc-bi-nin nếu cậu không tin bọn mình, Bê-rê-xkin nói, hơi bực mình. Nếu “Miền đất Xan-ni-cốp” có thật, người ta đã thấy nó từ lâu. Các tàu phá băng và các máy bay đã qua miền này theo mọi hướng. Người ta còn đặc biệt đi tìm nó nữa.
- Nói cách khác, Xan-ni-cốp và mọi người khác đều nói dối?
- Họ đã lầm lẫn, đồng chí lái máy bay nói. Điều này xảy ra với tất cả mọi người nhất là ở Bắc cực.
Đồng chí hoa tiêu nhìn tôi, mắt ánh lên một tia hy vọng.
- Tôi cũng vậy, tôi tin ở tất ả những người đã trông thấy “Miền đất Xan-ni-cốp”, tôi nói, tôi tin rằng bản thân Xan-ni-cốp, Giéc-ghê-li người Ê-ven và Tôn đều nói đúng cả.
Các cậu thử nghĩ một chút xem. Xan-ni-cốp nói dối nhằm mục đích gì? Hy vọng được Sa Hoàng ban thưởng chăng?... Không, ông ta không trông mong gì phần thưởng thậm chí ông cũng không nghĩ đến việc công bố khám phá của mình ở Pê-téc-bua, như lái buôn Ivan, Li-a-khốp đã làm; chính Ca-tơ-rin II đã thưởng cho ông này hai hòn đảo Li-a-khốp, hòn lớn và hòn nhỏ, và bà ta đã cho ông ta được độc quyền khai thác các ngà voi ma mút!... Hay là hãy xét Giéc-ghê-li người Ê-ven. Ham muốn được đặt chân lên “Miền đất Xan-ni-cốp” mạnh đến nỗi một hôm ông ta đã nói với Tôn rằng ông ta sẵn lòng hy sinh vì nó!... Không, những con người loại ấy không nói dối đâu!
- Thật là cảm động, nhưng không thuyết phục lắm, Bê-rê-xkin giễu cợt. Người ta không thể trông thấy một vật không có…
- Có lẽ đây là một ảo ảnh, đồng chí lái máy bay nói.
- Không, không phải là ảo ảnh, tôi trả lời. “Miền đất Xan-ni-cốp” đã tồn tại và ngay cả nếu nó không tồn tại… Người ta vẫn có thể trông thấy nó…
Đồng chí lái máy bay cố nén cười và đồng chí hoa tiêu bạn đồng minh của tôi cũng mỉm cười.
- Có hai giả thuyết giải thích câu chuyện bí mật về “Miền đất Xan-ni-cốp”, tôi tiếp tục. Các cậu còn nhớ không, trong nhật ký của Jin-xốp có vấn đề đảo Vát-xi-ép-xki.
- Đúng vậy, đồng chí lái máy bay nói.
- Các cậu có tin rằng Jin-xốp đã trông thấy đảo ấy không?
- Tin chứ!
- Ấy thế mà, đảo Vát-xi-ép-xki lại không có thật đâu…
- Sao kia, nó không có thật ư?
- Rất đơn giản, nó không có thật. Hãy nhìn lên bản đồ, nếu các cậu muốn.
- Tuy nhiên, Jin-xốp không thể nói dối được!
- Thế còn Xan-ni-cốp, ông ta không thể nói dối ư? Đồng chí hoa tiêu chen vào vẻ đắc thắng.
- Đảo Vát-xi-ép-xki đã được Mi-kha-in Li-a-khốp người I-a-cút, các thành viên của đoàn thám hiểm thủy đạo Nga trên hai con tàu Tai-mia và Vai-gát, cũng như Jin-xốp và các bạn đường của ông chứng kiến… Tuy nhiên năm 1936, con tàu Xô-viết “Thời kế” nhận nhiệm vụ nghiên cứu đảo này đã không tìm thấy nó… Nó đã tan ra. Tại chỗ cũ của nó, đáy biển chỉ sâu gần 2 mét rưỡi. Rất gần đây thôi, trong những năm 40, đảo Xê-mi-ô-nốp-xki cũng biến mất giống như thế…
- Nó đã tan ra à? Đồng chí lái máy bay hỏi, chưa chịu hẳn.
- Cậu đã quên rằng nó được băng giá vĩnh cửu cũng như cát và đất sét lắng đọng tạo thành à?... Bắc cực hiện nay đang được sưởi ấm, các tảng băng vĩnh cửu tan ra và các hòn đảo biến mất. Vậy giả thuyết đầu tiên khẳng định rằng “Miền đất Xan-ni-cốp” đã tồn tại và đã bị tan ra. Việc phân tích các đáy biển ở phía Bắc quần đảo Tân Xi-bê-ri hình như cũng xác minh điều ấy.
- Còn giả thuyết thứ hai? Đồng chí hoa tiêu hỏi.
- Giả thuyết thư hai giải thích một cách khác. Cách đây trên mười năm, người ta đã khám phá ra ở Bắc Băng Dương có những băng đảo khổng lồ trôi giạt những trái núi thực sự. Chúng trôi theo một đường elip và thỉnh thoảng người ta trông thấy chúng ở vùng quần đảo Tân Xi-bê-ri.
- Vậy giả thuyết nào đúng?
- Điều hợp lý nhất là cả hai đều đúng. Có thể là ở phía Bắc quần đảo Tân Xi-bê-ri có các đảo nhỏ về sau đã bị tan ra. Nhưng tất cả những người đã trông thấy “Miền đất Xan-ni-cốp” đều khẳng định rằng nó là núi. Chính vì lý do này mà tôi nghĩ rằng người ta có thể trông thấy các băng đảo và cho là miền đất ấy… Người ta đã trông thấy chúng, và khi đi tìm chúng thì chúng đã trôi đi xa hơn.
- Như vậy Jin-xốp đã không khám phá ra “Miền đất Xan-ni-cốp”, đồng chí hoa tiêu thở dài nói; câu chuyện của tôi làm anh thất vọng.
- Chao ôi…
Tôi cầm lấy một cái xẻng và đi ra cửa.
- Cậu đi đâu đấy? Bê-rê-xkin hỏi tôi.
- Đi tìm quyển vở của Dan-xơ-man. Cần phải đào nó lên.
Tất cả đi theo tôi. Khi chúng tôi đã đến gần cây bạch dương đã ruỗng một nửa, đồng chí lái máy bay và đồng chí hoa tiêu gạt chúng tôi ra và chúng tôi đành phải bằng lòng đừng hướng dẫn công việc. Trong khi đồng chí lái máy bay bới cẩn thận các lớp đất và đồng chí hoa tiêu vội đưa cho anh cái xẻng, tôi cố đoán xem quyển vở liệu còn giữ được không và nếu còn, thì ở trong tình trạng nào. Tôi có sơ sở để lo lắng. Người ta đều biết toàn bộ miền Bắc Xi-rê-ri bị đóng băng vĩnh cửu, nhiều chỗ đất bị đông lại cho tới độ sâu hàng vài trăm mét và không bao giờ tan cả, vào mùa hè Bắc cực ngắn ngủi, chỉ các lớp bên trên, những lớp này thường không quá nửa mét và chỉ được 2 mét ở các thung lũng của các con sông lớn. Các lớp này quả thực “ rất hoạt động”: về mùa hè chúng tan ra, ứ nước và sang mùa thu, chúng lại bắt đầu đông lại từ trên. Lớp băng bên trên đè nặng lên lớp đất mềm và lớp này phồng lên làm vỡ băng… Hầu như chắc chắn là Dan-xơ-man đã giấu quyển vở của mình đúng trong các lớp hoạt động, và ngày nếu như ông ta có bọc kỹ nó, chúng tôi vẫn có rất ít hy vọng tìm thấy nó nguyên vẹn.
Tiếc thay tôi đã không lầm. Chúng tôi tìm thấy cái gói, nhưng ở trong tình trạng thật đáng buồn. Chúng tôi mang nó về lều và quyết định hơ nó cho khô.
Ngay hôm sau tôi lại nghiên cứu nhật ký của Jin-xốp. Đoàn thám hiểm của ông chịu số phận như nhiều đoàn khác. Ở biển Đông Xi-bê-ri con tàu Daria 2 đã đi vào một vùng băng, những khối nặng chợt gắn chặt với nhau… Con tàu bị giam giữ không sao thoát được. Nó bắt đầu trôi chầm chậm về phía Đông… Chẳng bao lâu, đêm Bắc Cực bắt đầu… Theo nhật ký của Jin-xốp, đoàn thám hiểm không thiếu lương thực. Tuy nhiên, vào khoảng giữa mùa đông, nhiều thành viên của đoàn bắt đầu có biểu hiện những triệu chứng của bệnh hoại huyết… Vào thời ấy người ta hầu như không biết gì về các sinh tố.
Jin-xôp chưa đủ thời gian để bình phục hẳn những chỗ đau, khó chịu hơn tất cả mọi người. Ông tìm cách tận dụng ở chỗ không khí thoáng đãng , không ngồi yên và tham gia vào một cuộc săn chó biển ít kết quả. Một thứ bệnh khác chưa ai biết đến lại cộng thêm vào bệnh hoại huyết… Ghi chép cuối cùng do Jin-xốp đọc cho người khác viết, gồm một bản tin cho Viện Hàn Lâm khoa học và một vài lời âu yếm gửi người thân, những người không bao giờ nhận được chúng… Jin-xốp biết rằng mình sắp chết, nhưng cho đến phút cuối cùng ông vẫn cố giữ tinh thần sáng suốt và ý chí kiên cường… Các nhật ký của các thành viên khác của đoàn thám hiểm mà chúng tôi đọc sau này cũng xác nhận điều ấy. Tất cả đều tỏ lòng kính trọng người trưởng đoàn hấp hối và bộc lộ những lo lắng tương lai; không còn Jin-xốp, người đã biết tập hợp mọi người quanh mình, tương lai đó đối với họ, tỏ ra rất đen tối… Trước hôm chết, Jin-xốp đã cho gọi tất cả các thành viên của đoàn thám hiểm và người thuyền trưởng vào trong buồng mình. Ông vĩnh biệt họ và nói với họ rằng ông trao lại quyền cho trung úy Chéc-kê-chin.
- Ông ta là người có kinh nghiệm nhất so với các ông. Jin-xốp giải thích. Và ông ta sẽ dẫn đoàn đi đến nơi.
Jin-xốp yếu đuối ra hiệu, và Chéc-kê-chin hiểu được ông, liều cầm lấy tay người hấp hối xiết nhẹ.
- Đoàn thám hiểm sẽ hoàn thành nhiệm vụ của mình, Chéc-kê-chin nói, tôi xin hứa với ông như vậy…
Jin-xốp được chôn cất trong đám băng tuyết không xa con tàu mấy. Nấm mộ của ông không nằm trong Thung lũng Bốn cây Thập ác như lúc đầu chúng tôi tưởng.
Một tháng sau người thủy thủ trưởng chết. Tất cả các nhật ký mà chúng tôi tìm được đều dừng ở sự kiện đáng buồn này. Chúng chỉ tiếp tục được ghi một tuần rưỡi sau, tả lại con tàu bị phá hủy: các tảng băng đã đè bẹp nó ở gần bờ biển Chu-cốt-ca.
(Hết chương mười).