Chương chín
Các nhật ký của Jin-xốp được sắp xếp lại cho thấy: giai đoạn đầu của các công việc của đoàn thám hiểm, một đặc điểm chính xác và tỉ mì của các thành viên và chứa đựng một vài suy nghĩ về sự việc mà câu chuyện nhắc lại.
Chúng tôi đọc khá dễ dàng tất cả các trang nhậy ký của Jin-xốp còn lại, chỉ thỉnh thoảng mới phải dùng đến máy chiều thời gian. Tác giả nói tỉ mì và rộng lượng về tất cả các thành viên của đoàn thám hiểm, nhưng hầu như không nói gì về bản thân mình. Điều này làm chúng tôi rất có cảm tình với ông trong khi đọc; chúng tôi không hề nghi ngờ một lời nào của ông... Các ghi chép của các thành viên khác của đoàn mà chúng tôi đọc sau này cho phép chúng tôi có một nhận định khá rõ ràng về Jin-xốp. Ông thuộc về trường phái tuyệt vời của các thủy binh Nga rất có học thức, nhân đạo và tận tụy vì khoa học, thuộc về loài người có tư tưởng phóng khoáng, có trí thông minh sáng suốt và có ý chí sắt đá, cũng như Cơ-ru-đen-téc và Lit-xi-an-ki, La-da-rép và Ben-lin-gô-den, Cốt-diw-buy và Na-khi-mốp, Ma-ca-rốp và Xê-đốp. Nhật ký của Jin-xốp với toàn bộ cách suy nghĩ của ông, các mối thiện cảm và ác cảm toát ra qua các dòng chữ, cho phép chúng tôi kết luận rằng, mặc dù không có những quan điểm cách mạng, đó vẫn là một nhà khoa học có tư tưởng tiến bộ. Các việc làm, và nhất là thái độ của ông đối với Rô-đa-nốp và Chekeee-chin cũng xác nhận ý kiến đó. Các số phận của ba người này, với lòng tin và tính cách thật khác nhau, gắn bó với nhau một cách rất phức tạp ngay khi đoàn thám hiểm rời Iếc-cút...
Nhật ký của Jin-xốp có một đoạn ghi chép tỉ mỉ rất khác phần còn lại về bút pháp, mà chúng tôi cho là đoạn thanh minh, mặc dù theo đúng nghĩa của từ đó, Jin-xốp không hề tìm cách tự thanh minh. Duy chỉ ít lâu sau khi khời hành từ Iếc-cút, trong khi con tàu Daria 2 đã đang xuôi dòng sông Lêna, Jin-xốp ghi trong nhật ký của mình là đoàn thủy thủ của tàu không đầy đủ và phải tuyển thêm một thủy thủ trên đường đi. Jin-xốp đưa ra nhiều lý do bảo vệ lý luận ấy và sau đó ở một trang dưới nữa chúng tôi phát hiện hai dòng ghi rằng S.Rô-da-nốp đã được tuyển lên tàu làm thủy thủ. Chúng tôi lấy làm lạ rằng chính Jin-xốp đã tự tuyển thủy thủ này: thông thường chính người thuyền trưởng chịu trách nhiệm tuyển đủ số thủy thủ của mình. Phía dưới ít nữa, Jin-xốp ghi chép rất cẩn thận là trung úy Chéc-kê-chin đã phản đối kịch liệt việc tuyển thêm lên tàu một tù chính trị nữa. Dù sao Jin-xốp cũng đã làm cho quan điểm của mình được chấp nhận.
Đoạn này lập tức soi sáng cho nhiều vấn đề. Thứ nhất, chúng tôi nhớ là Rô-đa-nốp đã làm việc với Dan-xơ-man ở công trường đóng tàu Iếc-cút, do đó lẽ ra ông có thể gia nhập vào đoàn thám hiểm ở đấy. Rõ rang là có điều gì đó đã ngăn cản ông. Tất cả chúng tôi đều nghĩ là, khác với Dan-xơ-man, Rô-đa-nốp bị theo dõi chặt chẽ, và chính quyền địa phương đã cấm ông cùng đi với đoàn thám hiểm; quả thật đoàn này có ý định đến gần bờ biển châu Mỹ… Tuy nhiên, Rô-đa-nốp muốn đi với đoàn thám hiểm, và Jin-xốp không thể nào lại không biết ý kiến của chính quyền, vẫn có cảm tình với Rô-đa-nốp và đã giúp đỡ ông: dọc đường Rô-đa-nốp đuổi kịp đoàn thám hiểm và được tuyển mặc dù Chéc-kê-chin phải đối…
Khi rời cửa sông Lêna, con tàu Daria 2 tiến vào Láp-tép và hướng về phía quần đảo Tân Xi-bê-ri. Mặt biển đã hết băng và con tàu chỉ còn gặp dọc đường những tảng băng đã bị nước bào mòn, không còn gây nguy hiểm cho tàu nữa. Một vài ngày sau, con tàu đã trông thấy đảo Vat-xi-li-ép-xki, do Mác-xim Li-a-khốp người Ia-cút khám phá ra năm 1815 trong khi ông đi bộ từ cửa sông Lêna đến đảo Cô-ten-ni và bị lạc đường. Jin-xốp có lẽ không biết chi tiết này nhưng ông biết rằng năm 1912, hai con tầu Tai-mia và Vai-gát thuộc đoàn thám hiểm thủy đạo Nga đã đến thăm đảo Vat-xi-li-ép-xki và đã mô tả rất tỉ mỉ. Trong nhật ký của mình, Jin-xốp cũng tả lại đảo này. Ông chỉ ra rằng đảo có kích thước nhỏ thấp, do cát, đất sét và băng tạo nên và bờ biển bị sóng bào mòn mạnh… Con tài Daria 2 tiếp tục đi không nghỉ đến đảo Cô-ten-ni, và lợi dụng tình trạng thuận lợi của băng, cố vòng qua quần đảo Tân Xi-bê-ri theo hướng Bắc. Nó đã tiến về phái Bắc xa hơn bất kỳ con tàu nào trước đó. Nhưng một hôm, Jin-xốp nhận thấy trên các đám mây ánh phản chiếu đặc trưng của băng và ngày hôm sau một khoảng băng rộng mênh mông chắm đường con tàu… Daria 2 quanh co mất một thời gian bên bờ cánh đồng băng ấy, với hy vọng có thể vượt qua được nó rồi bắt buộc phải quay trở lại, đi về phái đảo Ben-nét là đảo do Lông khám phá ra vào thế kỷ trước và sau đó đã là nơi ẩn náu cuối cùng của Tôn và các bạn ông…
Con tàu đến địa điểm đáng lẽ là “Miền đất Xan-ni-cốp” nhưng… không tìm thấy nó. Jin-xốp đã giành mấy trang rất lạ lung trong cuốn nhật ký của ông cho vấn đề này. Ông nêu trong đó những sự việc chứng minh rằng “Miền đất Xan-ni-cốp” là không có, nhưng… tin tưởng ở những người đã trông thấy nó, ông cho rằng vấn đề còn phải xem xét. Chúng tôi rất thoải mái khi đọc các trang trong đó ông khẳng định rằng không thể có lý do nghi ngờ sự trung thực của Xan-ni-cốp, vật chất của cuộc khám phá này, cũng như không thể có lý do nghi ngờ tính thẳng thắn khoa học của Tôn. Cũng như nhiều nhà thám hiểm Bắc cực khác, họ chỉ viết những điều mà họ đã quan sát được, và không hề viết điều gì mà họ chưa quan sát, Jin-xốp nói gần như nguyên văn như vật trong nhật ký của ông.
Bê-rê-xkin và tôi, chúng tôi rất quan tâm đến các ghi chú của Jin-xốp về các thành viên của đoàn thám hiểm. Rộng lượng và do đó chắc chắn là đúng đắn, các ghi chú này giúp chúng tôi rất nhiều để hiểu được mối quan hệ giữa các thành viên đó, và sau đó làm sáng tỏ lý do của các sự kiện bi thảm ở Thung lũng Bốn cây Thập ác…
Đây là những điều chúng tôi biết được.
Chéc-kê-chin, trung úy, thuyền trưởng… Một thủy thủ có kinh nghiệm, một hoa tiêu xuất sắc, đã tham gia vào chuyến đi Bắc cực. Jin-xốp đặc biệt nhấn mạnh với một nỗi lo âu nhất định những nét sau đây trong tính cách của ông ta: thông minh, táo bạo, gan dạ nhưng ngạo mạn, đòi hỏi đến mức tàn ác, ưa dùng những biện pháp cứng rắn, khinh nhờn những người dưới quyền và những người Ia-cút….
Ma-du-rin, nhà khoa học, nhà thiên văn học… Một con người hiền lành, dể chịu ảnh hướng, rất thông thạo chuyên môn của mình, lần đầu tiên tham gia vào một đoàn thám hiểm Bắc cực.
Cô-nô-plép, nhà khoa học, nhà nhân chủng học, nhà động vật học… Rất ham mê công việc của mình, rất thông minh, đại lượng, có xu hướng coi mọi người như an hem. Jin-xốp đã thêm một ghi chú phụ, nhỏ nhặt: thường nói năng cộc lốc với thuyền trưởng.
Việc đánh giá Dan-xơ-man của Jin-xốp hoàn toàn phù hợp với ý kiến của chúng tôi về ông ta, khi đọc nhật ký của ông: Jin-xốp coi ông ta là “lương tâm” của đoàn thám hiểm.
Gô-vô-rốp, thuyền phó… trẻ tuổi, nhiệt tình, trung thực, chính xác trong khi thực hành nhiệm vụ, nhưng thiếu kinh nghiệm.
Đáng tiếc là Jin-xốp không nói gì về người thủy thủ trường cũng như về các thủy thủ và cả Rô-đa-nốp; tên Rô-đa-nốp xuất hiện hoàn toàn đột ngột trong các trang của nhật ký.
Sau khi ra khơi ít lâu, trung úy Chéc-kê-chin, thuyền trưởng thi hành một chương trình dài hạn… Lúc đầu, tất cả có vẻ bình thường: thuyền trưởng đòi hỏi một kỷ luật chặt chẽ, trừng phạt nghiêm khắc từng thiếu sót nhỏ, rõ rang cũng như chưa rõ ràng. Các thủy thủ cũng như những thành viên khác của đoàn làm việc rất có ý thức. Nhưng Chéc-kê-chin áp dụng một chế độ quân sự ở trên tàu, tìm cách bắt mọi người làm việc như máy và thi hành một cách mù quáng các mệnh lệnh của ông ta. Lòng khinh bỉ đối với kẻ dưới quyền, tạo ra trên tàu một không khí nặng nề khó thở… Không rõ việc sẽ đi đến đâu nếu không có Rô-da-nốp. Ông đã nhanh chóng biết cách tập hợp thủy thủ quanh mình, và khi Chéc-kê-chin thử áp dụng các hình phạt thể xác trên tàu thì các thủy thủ với Rô-da-nốp đứng đầu, vùng dậy chống lại hắn.
Lúc đầu, Rô-đa-nốp một mình tìm đến Jin-xốp và thay mặt đoàn tàu đưa ra các yêu sách. Có điều là Jin-xốp lại không hề ngạc nhiên và bực tức, sẵn sang khuyến khích cho mối bất hòa thêm trầm trọng, để làm thất bại các kế hoạch của Chéc-kê-chin mà ông đã khám phá ra. Chính Jin-xốp đã trình bày rõ các lý do của mối bất hòa: trên mặt biển, chính thuyền trưởng là người chủ duy nhất. Biết rất rõ quy định đó, Chéc-kê-chin hiểu rằng kế hoạch này chỉ có thể trôi chảy nếu các thủy thủ phục tùng hắn, và đó chính là lý do khiến hắn tìm cách khắp phục mọi người bằng sợ hãi… Nhưng ý định đảo chỉnh đó không làm cho Jin-xốp bị bất ngờ hay làm ông mất tinh thần vì đã có lần những sự kiện tương tự đã diễn ra trước mắt ông…
Trong cuộc thám hiểm của Tôn năm 1902, trung úy Cô-lô-mê-ít-xép, chỉ huy tàu Daria đã định làm như Chéc-kê-chin. Lúc ấy tàu Daria đậu gần bờ biển Tai-mia. Tôn đã khá kiên định, thải hồi viên thuyền trưởng, và sau khi đã gửi hắn về vịnh I-ê-nit-xê-I bằng ngựa trạm, đã cử Ma-tit-xen thay thế…
Do vậy, Rô-da-nốp và Jin-xốp trở thành đồng minh trong cuộc đấu tranh chống Chéc-kê-chin. Họ không phải chờ đợi lâu. Như mọi tên liều lĩnh khác, Chéc-kê-chin tự lột mặt nạn nhanh chóng, và lúc ấy tất cả mọi người đều nhất tề chống lại hắn: ông trưởng đoàn thám hiểm, các thủy thủ và các nhà khoa học. Cuộc đảo chính thất bại. Điều không may là Jin-xốp không thể loại bỏ Chéc-kê-chin vì con tàu đang ở giữa biển. Tuy nhiên, Chéc-kê-chin hiểu là hắn đã lầm, vì vậy hắn không có ý định mới chiếm lĩnh quyền hành hay đưa vào chế độ roi vọt. Jin-xốp sung sướng ghi vào nhật ký là Chéc-kê-chin đã thấm thía sâu sắc khuyết điểm của mình và chắc chắn rằng hắn sẽ không lặp lại nữa…
Đoạn này giúp chúng tôi hiểu lý do bất đồng giữa Jin-xốp và Chéc-kê-chin về Rô-da-nốp. Jin-xốp đã tiên đoán được những chuyện rắc rối với Chéc-kê-chin nên ông thấy cần có Rô-da-nốp mà ông cho là một người có đủ khả năng chống lại viên thuyền trưởng. về phía mình, Chéc-kê-chin đang nghiền ngẫm ý đồ làm đảo chính, hiểu rằng Rô-da-nốp có thể sẽ cản trở mình… Cả Jin-xốp và Chéc-kê-chin đều đã không lầm trong các dự đoán của mình…
Sau các sự kiện này ít lâu, đoàn người trên tàu Daria 2 trông thấy ở phía Bắc một “bầu trời nước”. Nghĩa là ánh xám xịt của một lớp nước trên các đám mây. Chéc-kê-chin đề nghị đi về phía vùng nước ấy. Jin-xốp đồng ý và con tàu bắt đầu mở đường một cách khó khăn giữa các lớp băng. Đột nhiên, gió thay đổi đã mở rộng diện nước không có băng. Con tàu Daria 2 vẫn đi vào sâu mãi về phương Bắc, trong lúc gió lại đổi hướng một lần nữa, bắt đầu làm các tảng băng xích lại gần nhau… Jin-xốp ghi ngắn gọn trong nhật ký:” Chéc-kê-chin quả là anh hung, chỉ nghệ thuật lái tàu của ông ta đã tránh cho chúng tôi những điều phiền toái lớn”.
Vào khoảng cuối mùa hè ở Bắc cực, con tàu đã trông thấy đảo Ben-nét, hòn đảo lớn nhất của quần đảo Lông, có nhiều núi và hoang vu. Chính ở đây, mười ba năm về trước, nhà thám hiểm Bắc cực Tôn đã từ chối không lên tàu Daria mà khởi hành đi trên lớp băng còn mỏng của tháng 11 trong cuộc thám hiểm cuối cùng của ông. Hiện nay, con tàu Daria đã tàn lụi ở vịnh Tiki, con tàu Daria 2 trong đó có đoàn người tiếp tục làm công việc như Tôn mở đầu, đang thả neo ở gần đảo Ben-nét.
Vài thành viên của đoàn thám hiểm cặp bến bằng xuồng và chia làm hai nhóm, bắt đầu khảo sát hòn đảo. Cô-nô-plép, Dan-xơ-man và Ma-du-rin đi về một phía, còn Jin-xốp cùng với hai người I-a-cút là Li-a-pu-nốp và Mi-khai-lốp cùng thủy thủ Rô-da-nốp đi tìm túp lều do Tôn dựng lên.
Bầu trời u ám mà không ai biết. Chỉ khi một cơn gió mạnh bất thần nổi lên quất vào mặt Jin-xốp mới làm cho ông thấy rằng một cơn bão sắp đến và phải nhanh chóng trở về tàu. Cả nhóm vội vã quay trở lại nơi xuất phát, Jin-xốp đi đầu. Ông đang vượt qua bãi băng nhỏ thành dốc đứng về phía biển thì một cơn gió mạnh quật ông ngã xuống. Ông lăn về phía vực thẳm và chỉ một chỗ nứt trên bãi băng giữ được ông lại, cứu ông thoát chết. Từ trên cao, Rô-da-nốp và hai người I-a-cút gọi ông nhưng vô ích, vị trưởng đoàn thám hiểm vẫn nằm bất động và không trả lời… Trong lúc đó, bão đã mạnh lên đe dọa hất mọi người xuống biển. Nhưng không một ai có ý định bỏ Jin-xốp ở vị trí nguy hiểm ấy. Rô-da-nốp và Li-a-pu-nốp ở lại trên cao, còn Mi-khai-lốp nhỏ người và nhanh nhẹn, buộc dây tụt xuống gần người trưởng đoàn, Jin-xốp còn sống song không thể đi được. Hai người I-a-cút và Rô-da-nốp liều mạng đến kiệt sức, kéo ông lên và mang ông về nơi mà họ hy vọng tìm thấy xuồng… Quả thật xuống còn đấy, và các thành viên của nhóm kia cũng ở đấy nốt, nhưng con tàu đã biến mất: do thời tiết xấu, nó không đậu gần các bờ đá của đảo…
Vài giờ sau, băng xuất hiện trên mặt biển. Gió tiếp tục thổi như bão, nhưng sóng đã lặng. Điều này không làm ai thích thú cả. Các tảng băng trôi từ phương Bắc xuống, mon men lại gần đảo và đe doạn tạo thành một bức thành không sao vượt qua được giữa đảo và con tàu Daria 2 lúc đó đang loanh quanh giữa biển chờ cho bão dịu… Jin-xốp bị thương nặng. và các đồng chí của ông hiểu rõ rằng chắc chắn họ sẽ chết nếu con tàu không vạch được một con đường qua các tảng băng để đến với họ. Khi Tôn ở trong hoàn cảnh tương tự, thì ông còn có quần áo ấm, có lương thực và các đồng chí của ông đều khỏe mạnh… Ấy thế họ cũng đã mấy tích trong băng tuyết… Vậy mà những người ngồi quanh Jin-xốp trong túp lều nhỏ lại không có thức ăn dự trữ cũng như quần áo ấm… Tất nhiên, họ đều băn khoăn một điều: liệu Chéc-kê-chin có vạch được lối đi không, hay ông ta sẽ lùi bước trước khó khăn như Ma-tit-xen trước đây?
Ba ngày trôi qua, đảo bị băng giá bao bọc và ngay ở chân trời cũng không thấy “bầu trời nước”… Tình trạng sức khỏe của Jin-xốp không khá hơn. Mặc dù Dan-xơ-man đã động viên ông là các chỗ bị giập của ông không trầm trọng, ông vẫn chuẩn bị đón cái chết, nếu như nó không đến, ông cũng quyết định sẽ tự tử để không làm các đồng chí của mình mất hy vọng được cứu sống cuối cùng…
Người ta không hiểu được là hai tuần lễ lưu lại ấy sẽ ra sao nếu những người I-a-cút không săn bắn được nhiều tuần lộc… Cuối cùng một làn khói trắng xuất hiên ở chân trời: đó là con tàu Daria 2 đang vạch một lối đi tới đảo. Chéc-kê-chin không phụ lòng hy vọng của mọi người ở ông ta… Con tàu không thể đến sát đảo và những người gặp nạn phải ra chỗ nó. Các đồng chí trên tàu đến với họ và họ gặp nhau giữa đường. Chẳng bao lâu, cả đoán thám hiểm đã ở trên tàu… Không muốn nghe các lởi cảm ơn, Chéc-kê-chin kiệt sức vì bao đêm mất ngủ, trao quyền chỉ huy cho viên thuyền phó và đi ngủ.
Con tàu Daria 2 tiếp tục đi…
“Tất cả chúng tôi, và đặc biệt là tôi, chúng tôi đều chịu ơn cứu sống của Chéc-kê-chin”, Jin-xốp ghi trong nhật ký của mình sau khi đã lại sức.
(Hết chương chín)