75 năm hệ thống đường xe điện ngầm đẹp nhất thế giới
Tư liệu của Đài Tiếng nói nước Nga
Ga Mayakovskaya ở Matxcơva. Trên trần ga có ghi những câu thơ của thi sĩ Nga cùng những đám mây
Xứng đáng với niềm vinh quang là đường xe điện ngầm đẹp nhất thế giới, hệ thống metro Matxcơva vào ngày 15 tháng Năm sẽ tròn 75 năm tạo lập và hoạt động phục vụ đời sống.
Xe điện ngầm Matxcơva là một trong những phương tiện giao thông căn bản và chắc chắn nhất của thủ đô Nga. Về cường độ sử dụng lưu thông dưới mặt đất, Matxcơva duy chỉ nhường có Tokyo. Hệ thống đường xe điện ngầm của thủ đô Nga gồm 12 tuyến, độ dài tổng cộng hơn 298 km, với 180 nhà ga.
Tuyến đường đầu tiên từ ga “Sokolniki” đến ga “Park Kultury” được cắt băng khánh thành ngày 15 tháng Năm 1935. Ngay lúc đó, các hành khách đầu tiên của metro đã phải choáng ngợp trước vẻ đẹp thần thoại của cung điện ngầm dưới đất và vẻ lộng lẫy khác biệt của mỗi nhà ga. Chỉ riêng để lát bề mặt đã cần đến 22 nghìn mét vuông đá cẩm thạch. Mà đó là gần 20 loại đá hoa đa dạng lấy từ những mỏ khác nhau ở Kavkaz, Altai, Ural và Trung Á, cũng như đá hoa cương, đá vân hồng, mã não và những vật liệu khác.
Là cháu nội của chuyên gia Aleksei Dushkin — người thiết kế trang trí cho nhiều ga metro đầu tiên -, bà Natalya Dushkina kể lại như sau:
“Không một đường metro nào trên thế giới có hiện tượng tổng hòa nghệ thuật như ở Matxcơva. Lần đầu tiên tại các nhà ga metro của Matxcơva đã xuất hiện những pho tượng, xuất hiện các bức bích họa và xuất hiện tranh ghép hình. Theo tôi thấy, các bức tranh ghép đều được chọn lựa hết sức công phu. Mà cũng phải nói rằng ý tưởng về những bức đầu tiên đó là của tác giả Dushkin. Như ông tôi viết trong hồi ký của mình, những mảnh ghép đa dạng ấy là những miếng kính màu nhỏ, hấp thụ ánh sáng và phản chiếu, cho ta cảm giác về sự trong suốt, phi trọng lượng, nhẹ nhõm. Tưởng chừng như có thể dễ dàng tháo mảng tranh kính ấy ra như là mái nhà, và sẽ trông thấy ngay bầu trời màu thanh thiên”.
Khó hình dung được rằng toàn bộ vẻ đẹp kỳ vĩ này đã được tạo nên hầu như hoàn toàn bằng tay không. Chẳng hạn, công đoạn lát bê-tông đã không dùng cơ khí. Vữa đã trộn được chứa vào từng xô và khiêng đến bằng những chiếc cáng. Không đủ búa chim, búa chèn, vì thế đôi khi đường hầm được đào nện bằng cả những viên gạch. Nhưng dù sao chăng nữa cũng đã tạo lập được những nhà ga có vẻ đẹp đến mê hồn, chẳng ga nào giống ga nào. Hiển nhiên, có được thành công đó phần nhiều là nhờ giải pháp kỹ thuật đúng đắn, — kiến trúc sư Natalya Dushkina nhận xét.
”Trước hết kích cỡ ga đã tăng được đến mức khó tin, mà ở phương Tây không hề có. Đường kính của đường hầm chạy tàu rộng đến 5-6 mét. Trong khi đó ở London chỉ số này là 3,7 mét, còn ở Berlin là 3,5. Tức là ở Nga đã tạo ra không gian ngầm rất rộng giành cho lưu thông. Tiếp đến bề rộng của sàn ga cũng tăng: từ 4 đến 22 mét. Đó cũng là khoảng không rộng rãi. Ở châu Âu nhà ga dài nhất là 110 mét. Còn ở Matxcơva đã xây dựng nhà ga dài đến 200 mét. Về thực chất công việc, ở Matxcơva đã xây dựng thành phố ngầm lớn gấp đôi, mà lại tràn đầy ý tưởng và tác phẩm nghệ thuật độc đáo. Các nhà ga metro đã biến thành những quảng trường và đường phố với kích thước và diện tích rộng, được trang hoàng đẹp đẽ”.
Trong việc hình thành các bản thiết kế và sơ đồ nghệ thuật dành cho đường xe điện ngầm thủ đô, có sự tham gia của những kiến trúc sư và họa sĩ nổi tiếng nhất của đất nước xô-viết như Shusev, Dushkin, Lanser, Dayneka. Nhờ tài năng và công sức của họ, đã tạo lập kiệt tác chân chính dưới lòng đất. Ga “Krasnyie vorota”, ga “Kropotkinskaya” cũng như ga “Mayakovskaya” xây dựng vào năm 1938 ngày nay vẫn thuộc số các danh thắng kiến trúc và xây dựng của quốc gia, được Nhà nước bảo hộ.
Ngay cả trong thời gian Chiến tranh Vệ quốc vĩ đại, công cuộc xây dựng đường xe điện ngầm cũng không ngừng lại. Chỉ một cảnh sau cũng đủ nói lên nhiều điều. Tại thành phố Leningrad bị bọn phát-xít bao vây, dù giá lạnh và thiếu ăn, kiến trúc sư Aleksei Frolov mệt lả vẫn cặm cụi làm việc, dựa theo mẫu vẽ của họa sĩ lừng danh Aleksandr Deyneka để tạo hình tranh ghép dành cho nhà ga metro mới của Matxcơva. Hoàn thành công việc vào năm 1942, kiến trúc sư Frolov đã chết vì đói.
Kiến trúc sư đã viết trong nhật ký của ông những dòng như sau: “Tôi ngồi trong căn phòng hoàn toàn lạnh buốt, bụng rỗng, lò sưởi vỡ vì nước cũng đông lại. Và tôi biết rằng chúng tôi đang làm bức ghép hình giành cho nhà ga sẽ vinh danh công lao của những người bảo vệ đất nước. Ngay phía trên nhà ga này là xưởng máy Likhachev, từ đó những chiếc xe tăng mới lao ra mặt trận chống quân thù”.
Hiển nhiên ở đây hàm chứa những tình tiết khó tin nhưng có thật, — bà Dushkina nói tiếp. – Những bức tranh ghép hình đã được làm ở Leningrad, rồi sau đó theo được chuyển theo “Sinh lộ” để đưa về Matxcơva. Có lẽ không ở đâu có sự kiện lịch sử lạ lùng như vậy. Mọi sức lực và nhiệt tình được dồn vào việc tạo lập những nhà ga xe điện ngầm, để khích lệ mọi người, để tất cả cùng trụ vững và giành phần thắng trong cuộc chiến tranh khốc liệt.
Thời nay, người ta thường tổ chức những tua du lịch giành riêng đưa người nước ngoài du ngoạn theo đường xe điện ngầm Matxcơva. Các vị khách của thủ đô Nga say sưa chiêm ngưỡng những nhà ga được trang hoàng đầy chất nghệ thuật. Du khách thích thú chụp ảnh những bức tranh ghép, những hình chạm nổi, tượng, cột trụ trong các gian cung điện ngầm Matxcơva. Ở nước ngoài chẳng có gì giống thế, bởi tại đó, tạo diện mạo cho đường xe điện ngầm chỉ là những tấm biển quảng cáo. Metro Matxcơva thực sự là công trình tượng đài nghệ thuật-kiến trúc tổng hợp và bề thế độc nhất vô nhị. 75 năm trước, một kiệt tác thế giới như vậy đã được sáng tạo và thành hình nhờ bàn tay khối óc của những con người trên mảnh đất Nga.