[Phạm Việt Hùng]

Nhưng còn có việc gì mà làm nữa ? Đó là số phận của những người nghèo hồi đó , và mẹ tôi cũng đành phải tảo tần , nhẫn nhục như vậy . Nhiều người đàn bà ở làng tôi cũng phải làm thế để khỏi chết đói . Họ chở hàng từ Ma-lô-ya-rô-xta-vét , Xéc-pu-khốp và những nơi khác , lặn lội đường trơn , gió rét , con mọn để cho các ông bà già yếu ở nhà trông coi .
Phần lớn nông dân làng tôi sống trong nghèo đói . Ruộng đất của họ đã ít lại xấu . Công việc đồng áng chủ yếu do đàn bà , người già và trẻ con làm . Đàn ông đi làm mướn thời vụ ở Mát-xcơ-va , Pê-téc-bua và cấc thành phố lớn khác . Họ kiếm không được bao nhiêu , ít người trở về làng có nặng túi tiền .
Tất nhiên trong làng cũng có bọn phú nông rất giàu . Chúng sống sugn sướng , nhà cao cửa rộng sáng sủa , đầy đủ tiện nghi ; trong chuồng nhiều trâu bò , gà , lợn ; trong kho sẵn thóc , sẵn bột . Con cái chúng ăn ngon mặc đẹp , học trong các trường tốt . Những bần nông ở làng chúng tôi đều làm việc cho chúng là chính , công sá ít ỏi , kẻ thì lấy được ít bánh mì , người thì đổi thóc giống , có người chỉ kiếm vài bữa ăn .
Chúng tôi là con cái nahf bần nông , đã từng chứng kiến bao cảnh nước mắt mồ hôi , cay đắng đó của cha mẹ chúng tôi ở Ma-lô-ya-rô-xla-vét đem về cho vài cái bánh bàng khô ! Nhất là trước ngày lễ Nô-en hay lễ phục sinh mà mẹ chúng tôi dành dụm được ít tiền mua cho vàic hiếc bánh ngọt có nhân thì thật là vui mừng khôn xiết !
Khi tôi lên năm , chị tôi lên bảy , mẹ tôi lại đẻ thêm một em trai nữa tên là A-lếch-xây . Nó gầy quá , mọi người đều lo nó không sống nổi . Mẹ tôi thì thường khóc và nói :
_ Lấy gì bồi bổ cho con ? Bánh mì và nước lã chăng ?
Sau khi đẻ được mấy tháng , mẹ tôi lị quyết định vào thành phố để làm thuê . Láng giềng gàn lại , khuyên mẹ tôi nên ở nhà săn sóc thằng bé , nó còn yếu cần phải có sữa mẹ . Nhưng vì sợ cả nhà chết đói , mẹ tôi buộc lòng phải ra đi và để A-lếch-xây lại cho chúng tôi săn sóc . Nhưng được non một năm thì nó chết . Người ta chôn nó vào mùa thu ở nghĩa địa U-gốt-xki Da-vốt . Tôi và chị tôi rất thương tiếc A-lếch-xây và thường đến thăm mộ nó luôn . Còn nỗi đau buồn của cha mẹ chúng tôi thì thật là khôn nguôi .
Trong năm ấy , chúng tôi lại gặp một chuyện rủi ro khác nữa . Mái nahf sập vì đã qá cũ kỹ .
_ Phải rời khỏi nới này ngay!_cha tôi nói _ không thì chúng ta sẽ chết bẹp . Bây giờ còn ấm , chúng ta hãng dọn xuống dưới nahf kho rồi say này hãy hay . May ra có ai cho ở vào nhà tắm cũng được .
Tôi còn nhớ mẹ tôi đã khóc và nói với chúng tôi :
_ Biết làm sao bây giờ , các con ! Thôi hãy dọn đồ đạc xuống dưới kho .
Cha tôi đắp một xái lò con để nấu ăn , còn chúng tôi cố thu xếp chuyển hết đồ đạc trong nhà vào kho .
Dọn nhà xong , bạn của cha tôi đến và nói đùa :
_ Sao , Cô-xchu-kha , nghe nói cậu bất hòa với thổ công nên ông ấy đuổi cậu đi đấy à ?
_Sao lại bất hòa ? _ cha tôi nói _ Nếu bất hòa thì ông ấy đã đè bẹp chúng tôi rồi !
_ Bây giờ cậu liệu định thế nào ? _ Bác Na-da-rứt , người bạn hàng xóm của cha tôi hỏi ,
_Chưa biết nghĩ thế nào đây....
_Còn nghĩ gì nữa , _ Mẹ tôi xen vào _Dắt con bò ra chợ ngay . Bán bò để mua gỗ . Ngoảnh đi ngoảnh lại mùa hè qua giờ đấy , mùa đông đến thì chữa nhà sao được .
_Chị U-xti-na nói đúng đấy ! đám đàn ông tán thành .
_Đúng thì đúng rồi , nhưng một ccon bò thì không đủ , _ cha tôi nói _ Mà ngoài con bò , chúng tôi chỉ có một con ngựa già .
Mọi người đều im lặng , nhưng ai cũng hiểu rằng : cái khó khăn nhất đang ở trước mắt chúng tôi .
Sau đó một thời gian , không biết cha tôi mua ở đâu được một ít gỗ với giá phải chăng , lại trả làm nhiều lần . Láng giềng giúp chúng tôi trở về nhà và đến tháng Muwoif một thì nhà làm xong . Mái lợp bằng rạ .
_Không sao , ta cứ ở đây , khi nào giàu ta sẽ làm nhà đẹp hơn , _ mẹ tôi nói .
Nhìn ngoài thì nhà chugns tôi xấu hơn các nhà khác , bậc thềm lát bằng ván cũ , cửa sổ thì bằng những mảnh kính ghép lại . Nhưng chúng tôi rất vui , vì mùa đông đến , dù sao cũngc ó một xó ấm để nương thân , còn chật thì chật thật , nhưng như người ta nói " Chịu chật chứ không chịu nhục " .
Mùa đông năm 1902 , tôi lên bảy . Mùa đông ấy , gia đình chúng tôi rất khổ .Đó là năm mất mùa , lúa chỉ đủ ăn dến nửa tháng chạp . Cha mẹ tôi kiếm được bao nhiêu tiền thì chỉ đủ mua bánh mì , muối và trả nợ . May nhờ có hàng xóm khi thì cho chúng tôi bát canh , khi thì bát cháo . Việc tương trợ như vậy ở nông thôn không phải là một trường hợp đặc biệt , mà đó là tập quán hữu ái , tương trợ lẫn nhau của người nga trong cơn neo túng .