[Мужик]

Đề tài rất thú vị, làm em cũng muốn góp một vài suy nghĩ riêng.

Những cách nói thuộc về quy luật chung của cả một cộng đồng sử dụng chung một ngôn ngữ, đã ăn sâu vào tư duy, tiềm thức của mỗi người, chứ không phải là cách tư duy thành lối mòn của từng người. Từng người chỉ vận dụng cái "chung" đó vào hoàn cảnh "riêng" của mình.

Vì vậy, xét trên cái "chung" thì những quy luật các bác đưa ra là hoàn toàn chính xác. Tuy nhiên, trong từng hoàn cảnh "riêng" thì vẫn có nhiều ngoại lệ. Nhưng cái ngoại lệ đó lại vẫn theo quy luật chung. Thế mới hay! Em lấy ví dụ cụ thể nhé:

A: Tình huống “có lên, không xuống”:
- Rừng:
- Nói “lên rừng”, không nói “xuống rừng”.
Em ở TP HCM, muốn đến rừng U Minh, chắc phải nói "xuống rừng U Minh" (rừng U Minh nằm ở phía dưới TP HCM nên "xuống" là đúng, không thể "lên".)

- Nói “xuống biển”, không nói “lên biển”.
Em đang ở Vịnh Bắc bộ, muốn tới biển Ô-khốt, chắc phải dùng "lên biển Ô-Khốt" (theo quy luật từ "dưới" lên "trên").

- Nói “xuống sông”, không nói “lên sông”.
Em ở Hà Nội, muốn đến sông Đà, phải nói "lên sông Đà" (quy luật từ "xuôi" lên "ngược").

C: Tình huống “có đi, không về”:
- Chợ:
- Nói “đi chợ”, không nói “về chợ”.
Trường hợp này em thấy có vẻ chưa chính xác lắm, vì nếu chỉ thuần tuý chỉ phương hướng thì vẫn có "về chợ". Nếu "đi chợ" theo nghĩa "mua sắm", "shopping" thì lại khác.

- Chùa:
- Nói “vào chùa”, không nói “ra chùa”.
Nhà em ở Thuỵ Khuê (Hà Nội) và vợ em vẫn "ra chùa" Trấn Quốc, "ra đền" Quán Thánh (quy luật từ bên trong ra bên ngoài).

- Đồng:
- Nói “ra đồng”, không nói “vào đồng”.
Nhiều địa phương có khái niệm "đồng trong" (nằm sát gần làng) và đồng ngoài (nằm xa làng). Vì vậy, ngày bé em thường nghe loa HTX thông báo: "Sáng mai đề nghị bà con ra đồng ngoài làm cỏ trước. Ngày kia vào đồng trong làm tiếp!" (quy luật từ ngoài vào trong).

-Ao:
- Nói “xuống ao”, không nói “lên ao”.
Tát xong ao dưới, lên ao trên tát tiếp! (quy luật từ thấp lên cao, từ dưới lên trên).

Tiếng Việt thuộc nhóm tiếng phân tích nên phụ thuộc, chịu ảnh hưởng vào ngữ cảnh nhiều hơn những ngôn ngữ thuộc nhóm tiếng tổng hợp (như tiếng Nga chẳng hạn).
Thật là hay, phải không các bác!

Có gì em nói chưa đúng, chưa chuẩn, xin các bác chỉ giúp! Thú thực em hiểu tiếng Việt không sâu bằng tiếng Nga. Ngày xưa em chỉ học tiếng Việt (mà "văn" là chính chứ "tiếng" chẳng mấy) hết lớp 10 (hệ 10 năm) là hết. Còn tiếng Nga thì dù sao cũng được học hết cấp đại học.