Tất nhiên đó không phải lý do vì sao Ballets Russes vẫn còn trong các vở diễn ngày nay. Bốn vở ballet của Diaghilev được phục hồi lại từ lần diễn những năm 1920: “Les Noces” (1923) và “Les Biches” (1924) bởi Nijinska, “Apollo” (1928) và “The Prodigal Son” (1929) bởi Balanchine. Cả bốn vở đều công diễn ở Mỹ trong năm nay.
Ngoài ra, những vở này còn thách thức quan niệm thông thường rằng các vở ballet tốt nhất của Diaghilev là sự phối hợp hài hòa của bài trí sân khấu, âm nhạc và vũ điệu. Trong khi các vở ballet của Massine hoàn toàn vô nghĩa nếu thiếu bài trí sân khấu nguyên gốc của chúng, thì vở “Apollo” của Balanchine – một trong những vở ballet có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20 – lại gần như trở thành vô nghĩa với toàn bộ bài trí sân khấu nguyên gốc ấy. Balanchine bắt đầu trình diễn “Apollo” với dàn dựng mới trong những năm 1930 và một thời gian lâu sau đó đã khiến công chúng quen với việc “Apollo” trình diễn với bài trí sân khấu tối thiểu. Những người hâm mộ các tác phẩm hội họa của Gontcharova không cần phải bỏ nhiều thời gian để ngắm những bài trí sân khấu câm lặng của nữ họa sĩ cho vở “Les Noces” (“The Wedding”); nữ họa sĩ muốn cho vở ballet diễn ra trong những màu sắc sáng tươi, nhưng Nijinska đã thắng thế. Vở ballet này cho thấy xã hội như một cỗ máy nghiền nát những cô dâu và chú rể thụ động, và là một trong những thành tựu lớn nhất của mọi nhà hát vũ kịch, và sự nguyên tác bài trí sân khấu cứng đờ không giúp được gì cho việc này.
Những màu phấn của Marie Laurencin và trang phục những năm 1920 chắc chắn làm cho vở “Les Biches” trở nên sang trọng hơn, nhưng chúng không phải là quá quan trọng. Điều gì đã làm một vở kịch về sự phù phiếm và nhập nhằng khiến người ta ghi nhớ - đó chính là sự liên hệ chặt chẽ giữa vũ điệu và âm nhạc của Poulenc. Prokofiev than phiền về biên đạo của Balanchine đối với âm nhạc của ông trong vở “The Prodigal Son”; ông đối mặt với một thứ gì đó hiện thực hơn nhiều (giống như “Petrouchka” của Fokine). Hậu thế thì lại phủ nhận ông: biên đạo của Balanchine vẫn còn đưa ra chi tiết trong tổng phổ.
Cả Les Biches” lẫn “The Prodigal Son” đều bao gồm những hình ảnh từ các vở diễn trước đó của Ballets Russes: chàng thanh niên trẻ trung và người đàn bà quyến rũ trần tục. Trong hai vở ballet này, những khuôn mẫu ấy trở thành vai trò chủ đạo. Âm hưởng chính của “Les Biches” là châm biếm, hiện đại, bà chủ nhà, cầm điếu thuốc lá dài, mặc chiếc váy-ngọc trai kêu lách cách khi bà ta múa, và những cậu bé thể thao bãi biển tuyệt nhiên không hề rực sáng. Nijinska đã sắp đạt cho họ các điệu múa chặt chẽ - chân họ cắt kéo trong không trung – điều này làm cho họ giống như các nhân vật trong các truyện thời trẻ của Evelyn Waugh (nhà văn hài hước người Anh). Trong “The Prodigal Son”, thì Siren, còn cường tráng hơn cả Đứa con hoang đàng, cuốn quanh anh ta như một con rắn.
Trong cuộc đời mình Diaghilev đã biến đổi tình cảm Nga của mình vốn xuất phát từ quá khứ văn hóa của người Nga, giới thiệu cho nước Nga những gì xảy ra chung quanh, giới thiệu cho phương tây những gì đang xảy ra ở Nga, và cuối cùng thì giới thiệu với phương Tây những biểu lộ mới nhất của chính phương Tây. Và trong nhiều trường hợp, ông phát biểu với quyền lực như một nguyên thủ có khả năng thúc đẩy nền móng của văn hóa thế giới. Năm 1905, ở St. Petersburg, Diaghilev nói “Chúng ta là nhân chứng của một trong những thời khắc vĩ đại nhất trong lịch sử, vào thời khắc gọi tên một văn hóa mới, còn chưa được biết, văn hóa do chúng ta tạo nên, và sẽ còn quét sạch chúng ta đi”. Năm 1920 thì ông nói “Chủ nghĩa cổ điển, giống như mọi thứ khác, đang tiến triển”. Và bổ sung thêm. “Những tòa nhà chọc trời cũng có chủ nghĩa cổ điển của riêng mình, chúng là các cung điện trong thời đại của chúng ta. Chủ nghĩa cổ điển nghĩa là tài sản, chứ không phải là kết thúc”.
Khi Balanchine dựng vở “Apollo” của Stravinsky cho Ballets Russes năm 1928, Diaghilev quan sát các buổi tập, chứng kiến rằng thứ ballet hiện đại này vượt lên truyền thống của ballet thế kỷ 19 của Petipa và nhận xét: “Những gì Balanchine đang làm thật là tuyệt diệu. Đó là chủ nghĩa cổ điển thuần túy mà chúng ta chưa từng thấy sau Petipa”. Vở ballet “Người đẹp ngủ trong rừng” (Sleeping Beauty) vẫn còn rất mới khi chàng thanh niên 18 tuổi Diaghilev mới tới St. Petersburg vào năm 1890. Năm 1928, Diaghilev đã ở gần cuối đời, nhưng ông vẫn có thể thấy được điều này, nhờ lao động của mình, mặc dù ông không nói ra điều đó – chủ nghĩa cổ điển quả thực đang tiến triển./.
------
Trên đây là bản dịch bài "Serge Diaghilev và cuộc cách mạng 100 năm trước trong ballet" của tác giả ALASTAIR MACAULAY (nhà phê bình nghệ thuật của tờ New York Times).
Bài gốc các bác quan tâm có thể đọc ở địa chỉ
http://www.nytimes.com/2009/02/08/ar...er=rss&emc=rss
Chất lượng bản dịch thì tất nhiên là các cao nhân thoải mái ném đá, Nina dịch từ tiếng Nga còn sai cả đống nữa là tiếng Anh!
Cám ơn các bác nhiều, dù sao chịu khó đọc đến đây cũng đáng để cám ơn lắm rồi!