Tiếp đó, sau bảng thống kê này, tôi tiếp tục so sánh giữa Gogol với chính ông và một số các nhà hiện thực khác của phương Tây để tìm hiểu có hay không một phong cách “người kể chuyện-tác giả” ? Và nếu có thì mức độ thế nào ? (Xem bảng 2)
Rút ra một số nhận xét:
1. Chỉ mới nhìn qua các con số tổng của các bản dịch, ta đã thấy: bản tiếng Việt (29 - 33) hóa ra lại trung thành nhất so với bản gốc (23 - 26), sau đó là tiếng Pháp (20 - 25) và tiếng Anh (14 - 24).
2. Cũng qua cái nhìn đầu tiên này, ta thấy bản tiếng Pháp có cấu trúc thật lạ mắt: Phần I, chỉ có 10 Chương; các Chương sau lại đánh số liên tiếp và cả tác phẩm dài đến 20 Chương? Câu hỏi đặt ra: a. Liệu người dịch có “bịa” thêm hay muốn “đồng tác giả” với Gogol? b. Liệu có một dị bản Мёртвые души? Vì như chúng ta biết, bản dịch của Ernest Charrière chỉ sau 15 kể từ khi xuất hiện tác phẩm của Gogol. Tìm hiểu chưa thật kĩ, tôi đã thấy có 2 Chương 14, 16 không có trong bản của Hoàng Thiếu Sơn và ngay cả các Chương khác, phần đầu về cơ bản là giống, nhưng phần cuối lại khác hoặc có khi lại dài hơn kiểu thêm mắm thêm muối. (Riêng việc tìm hiểu sự khác biệt giữa bản tiếng Pháp với bản nguồn hoặc với bản tiếng Việt đã là một công việc lí thú và đòi hỏi nhiều thời gian mà ở đây do không phải định hướng của bài viết nên chúng tôi không thể đi sâu hơn được. Nhất là tìm hiểu sự khác biệt giữa bản nguồn với 3 bản kia để chỉ ra cơ chế ngôn ngữ (dấu câu, cấu trúc câu, các phân đoạn,...), định hướng của mỗi dịch giả (tín, đạt, nhã), giọng điệu của mỗi bản dịch so với “nguyên mẫu”, bản nào Gogol nhất, v.v. có lẽ cũng là một đề tài khoa học cấp nào đó hoặc luận văn thú vị).
3. Ở cấp độ thấp hơn, tìm hiểu qua mỗi chương về sự xuất hiện của 2 từ: Chương 1 của cả 3 bản Nga, Việt, Anh là như nhau (0 - 2); Ch.2: bản Nga, Việt như nhau (4 - 4); Ch.5, bản Việt, Anh, Pháp như nhau (0 - 0) và khác với bản gốc (0 - 1); Ch.6, Anh, Pháp giống nhau (0 - 0) khác với bản gốc (0 - 2) và không trung thành bằng bản Việt (0 -1); Ch.9, bản tiếng Việt khớp hoàn toàn với bản gốc (3 - 2). Sang Phần II, bạn đọc có thể trực tiếp qua sát và so sánh ở bảng trên. Chỉ xin lưu ý: bản tiếng Việt đã có tới 6 Ch. / 15 Ch. trùng khớp với bản gốc về 2 từ trên; hai bản tiếng Anh và tiếng Pháp đều chỉ có 2 lần.
4. Trong văn bản tiếng Nga, ta thấy từ “автор” xuất hiện khoảng bằng 2/3 so với từ “читатель” (23/36). Cả tác phẩm có 15 chương: trung bình cứ mỗi chương có 1,53 lần “tác giả” và 2,4 lần “độc giả” xuất hiện. Tần suất xuất hiện như vậy là quá lớn so với một số tác giả phương Tây cùng thế kỉ. Sự “phóng chiếu giọng điệu” đến độc giả càng rõ qua các con số trên.
5. Chúng tôi lấy một vài tác giả, tác phẩm quen thuộc với bạn đọc Việt Nam, trong đó, văn học Nga lấy cả một tác phẩm của chính Gogol. Sở dĩ chúng tôi chỉ lấy thế kỉ XIX, bởi muốn xem phong cách chung của thời đại có là chung cho các tác giả không? Quan sát, ta nhận thấy kiểu người kể chuyện như trong tác phẩm này của Gogol không nhiều. Người “vô địch” nhất là Thackeray, nhưng ông lại kêu gọi “reader” hơn là tự xưng.
Tóm lại, giọng điệu và người kể chuyện trong Những linh hồn chết có một số điều đặc biệt: phong phú, đa dạng ở các cấp độ mai mỉa, ở các điểm nhìn trần thuật (ngôi người kể và phối cảnh trần thuật); chức năng của người kể chuyện và nhất là tần suất xuất hiện lối xưng hô đặc biệt của Gogol trong tác phẩm.
3. Kết luận:
Thực tại được hư cấu trong tác phẩm của Gogol mang “trọng tải ngữ nghĩa”. Nó khác về mức độ nhưng không xa với thực tại thực: nó sống động. Miêu tả đồng thời cũng “phẩm chất hóa” con người, sự kiện ở gam màu sẫm, xám và mang cả các dạng thức “địa hình học” và “thời kí học” in dấu ấn của con người “người phát ngôn lịch sử” Gogol.
Các không gian đối lập ở những mức độ khác nhau. Chúng được hiểu như mang những ý nghĩa về mặt văn hoá và có liên quan tới việc bộc lộ thái độ và những đánh giá giá trị của tác giả. Chúng cho thấy sự phong phú của người kể chuyện cũng đồng thời là sự xuất hiện kiểu “người phát ngôn lí thuyết” về các sự kiện trong truyện kể này.
Người kể chuyện - “chủ thể phát ngôn lịch sử” trong tác phẩm mang ý thức rõ rệt của tác giả-người kể chuyện xuất hiện qua cặp xưng hô “tác giả” - “độc giả”. So với các nhà văn cùng thời đại, Gogol đã nổi lên như một nhà văn có “chủ thể tính” rõ rệt nhất, tuy không phải lúc nào điều này cũng khiến cho các trang văn của ông thành công như tôi đã chỉ ra về cấu trúc tác phẩm cũng như những “mạn đàm trữ tình” thái quá của ông.
Cái “Tôi-Gốc” hiện thực của nhà văn thông qua mối quan hệ “tác giả - độc giả” trong bản gốc là rõ rệt nhất, nhất là những đoạn “mạn đàm trữ tình” mà hiện nay ta hiểu là “ngoại đề”. Tác phẩm có một hệ thống giọng điệu đặc biệt phong phú, đa dạng ở các cấp độ mai mỉa, châm biếm, ở các điểm nhìn trần thuật (ngôi người kể và phối cảnh trần thuật); chức năng của người kể chuyện và nhất là tần suất xuất hiện lối xưng hô đặc biệt của Gogol trong tác phẩm.
Tóm lại, Những linh hồn chết là một tác phẩm bất tử theo nghĩa nó đã làm sống dậy được một thời đại, một xã hội, trong đó có đông đúc những tầng lớp người.
Hà Nội, tháng 6 - 9 năm 2009