[nqbinhdi]

Chắc chắn nước Nga ngày nay đã khác xưa, thời vợ tôi học ĐH ở đó. Không chỉ khác theo kiểu nước ta ngày nay khác trước mà cái khác này quyết liệt, đau đớn, vò xé với sự lựa chọn của chính nhân dân Nga. Không có điều gì là lạ lùng ở đây cả mà vẫn cứ như một câu hỏi khó cắt nghĩa.

Có khi với chính người Nga, cái câu hỏi này lại không đến nỗi khó khăn như đối với những người Việt Nam đã từng được Liên xô nuôi nấng, đào tạo hay chí ít là đã từng được giúp đỡ trong những năm tháng gian nan.

14/7/1991, từ Moscow về đến Hà Nội, ngay trong đêm đầu tiên tôi đã nói với vợ tôi rằng cứ theo như những gì tôi đã vừa thấy trong gần 1 tuần trên đất Liên xô thì Liên xô chắc chắn sẽ tan rã. Vợ tôi nhất quyết không tin, bởi có thể nói cô ấy là một người yêu Liên xô nhiệt thành, vả lại cô ấy cũng mới từ Nga trở về 2 năm trước đó, khi mà tình hình có lẽ vẫn còn chưa quá tệ (2 năm trước đó tôi cũng đã lần đầu tiên đặt chân tới Liên xô trên đường đi sang Đông Âu). Thế nhưng, tôi chưa kịp quay sang thì đã có sự biến 19/8. Và tôi cũng không thể ngờ được rằng chỉ đến cuối năm đó đã không còn Liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô viết nữa. Cuối tháng 8 năm đó, khi tôi quay lại Moscow, chả khó khăn gì để có thể nhận ra nét hoang mang trên khuôn mặt những người Nga. Bằng một thứ tiếng Nga không lấy gì làm hay ho lắm, tôi đã có quãng một giờ nói chuyện với cậu người Nga ở cùng phòng với Trần Đăng Khoa trong trường Viết văn mang tên Gorki về những biến chuyển chính trị vừa qua (nếu tôi nhớ không nhầm thì đó là một cậu trước là lính thủy, từ Odessa về học viết văn). Cảm nhận của tôi về chuyện này là sự bực tức, thất vọng lẫn chán chường không dấu diếm của anh bạn ấy.

Cuối năm ấy hay đầu năm sau (1992) gì đó, trên kênh CNN, tôi đã thấy bà đầm Thatcher vô cùng khoái chí khi nói rằng "Trước đây tôi đã nói rằng Liên xô sẽ sụp đổ nhưng không một ai đã tin, thế mà giờ đây nó đã thành sự thực!". Nghe như thế, dẫu chính mình cũng đã rút ra những kết luận tương tự, trong lòng tôi cũng vẫn cảm thấy rất buồn, mất mát và vô cùng cay đắng.