[htienkenzo]

Sự tiến hoá của hỗn loạn
Ở đâu không có luật pháp, không có nhà nước, ở đó tất sẽ hỗn loạn. Nhưng ngay cả hỗn loạn cũng có tính năng tự thay đổi. Ở đây chúng ta lại cụng đầu với một nghịch lí thường gặp. Một mặt, không thể nhận ra sự phát triển lịch sử của xã hội Trung cổ; nhìn bề ngoài, xã hội hoàn toàn bất động. Nhưng đằng sau vẻ bất động bề ngoài ấy là những thay đổi chứa chất ở bên trong mà thoạt nhìn, không thể thấy được. Không thấy được bởi vì, trên nền nhịp điệu quen thuộc với chúng ta, quy mô của những thay đổi văn hóa trong các “thời đại lịch sử” trở nên rất nhỏ bé. Tức là, thiếu vắng sự “tiến hóa vĩ mô” của văn hóa không loại trừ sự “tiến hóa vi mô” ngay trong không gian khép kín của thời đại Trung cổ.
Sự khác nhau trong nhịp điệu nói trên chịu sự quy định bởi sự khác nhau của cơ chế vận hành văn hóa. Sự phát triển của một nền văn hóa toàn vẹn, đã hoàn kết, được nuôi dưỡng bằng năng lượng “hoạt động định hướng” của các nhóm xã hội và các giai cấp đã hình thành ổn định trong lòng xã hội ấy. Vòng “tuần hoàn vi mô” của nền văn hóa mang tính chiết trung của xã hội Trung cổ được vận hành nhờ vào năng lượng “chuyển động Brown” của những cá nhân phân tán, biệt lập. Nó cũng giống như nhìn vào cái mô tơ rung lắc, trò chơi của trẻ nhỏ: bên trong, có một cái gì đó rung tít, phát ra tiếng nổ lốp bốp nghe rất hãi, dù bộ li hợp chỉ trượt nhẹ, xoay quanh nó theo một quỹ đạo cố định. Nếu theo dõi thật chăm chú quỹ đạo của bộ ly hợp, hoàn toàn có thể phát hiện được lô gíc bí mật ở đó.
Thoạt đầu, chúng ta chỉ nhìn thấy cuộc chiến tranh của mọi người chống lại mọi người, trong đó đám huynh đệ của nhóm đặc quyền – tội phạm, giống như lũ cào cào châu chấu, đánh chén ngấu nghiến tất cả những gì lọt vào tầm mắt chúng. Sự chuyên quyền, độc đoán mang tính hoang dã, cá biệt, có mặt khắp mọi nơi, đã quyết định tất cả các mặt đời sống của nước Nga ở cuối những năm 1980, đầu những năm 1990 của thế kỉ trước. Chỉ có một quy luật duy nhất hiện diện trong hoàn cảnh ấy: những chủ thể mạnh hơn làm thịt những chủ thể yếu hơn và sự tích lũy tài sản dần dần, trước hết là tài sản vật chất ở một số ít cá nhân. Ở đây, vai trò quan trọng không chỉ là chỗ đậm đà, mà còn là sự may mắn và các phẩm chất cá nhân.
Thế này hay thế khác, vào cuối thế kỉ trước, ở nước Nga, đã xuất hiện hình thái tập đoàn gắn kết những tổ chức tư nhân khổng lồ. Những tổ chức này chiếm giữ phần lớn tài sản xã hội, chúng thường xuyên xung đột với nhau và xung đột với cả xã hội nói chung. Thời đại “Đồng chí” đã được thay thế bằng kỉ nguyên của các Nhóm Công nghiệp – Tài chính (FPG). Vào thời gian này, nhà nước hoàn toàn bị đồng nhất với môi trường tội phạm – đặc biệt, bởi nó đã đánh mất phẩm chất hệ thống cơ bản của mình – quyền lực tối thượng đối với bạo lực. Mỗi Nhóm Công nghiệp – Tài chính trở thành một nhà nước nhỏ trong nhà nước lớn, có ngân sách và quân đội riêng của nó. Các Nhóm Công nghiệp – Tài chính khác nhau cùng chia chác tấm vỏ bọc nhà nước theo tỉ lệ phù hợp với tầm ảnh hưởng của mình. Thế tức là sự “tư hữu hóa” đã tiến tới giới hạn lô gíc cuối cùng: thủ đắc quyền sở hữu tư nhân các chức năng nhà nước riêng biệt.
Cho đến tận hôm nay, rất ít người nghĩ rằng, vào cuối những năm 1990, lịch sử nước Nga có thể đã kết thúc, và giờ đây chúng ta chỉ còn viết về nước Nga ở thời quá khứ. Nhà nước Nga như chiếc “Titanic” bị đắm, nó để lại phía sau một vực sâu khủng khiếp, mọi yếu tố tổ chức xã hội đều lao tuột xuống đó, tất cả chen lấn nhau, đập phá lẫn nhau. Xã hội mở hết tốc lực vận động tới mức không còn điều khiển được nữa. Vào thời điểm ấy, tất cả hoặc sẽ tan nát, hoặc phải có ai đó xả van hãm lại. Lịch sử hàng nghìn năm của nhà nước Nga phải có một giá trị nào chứ! Tới lúc tưởng chẳng còn gì có thể cứu vãn, thì bản năng tự bảo vệ của nhà nước bắt đầu kích hoạt.
Các Bác sĩ đều biết, chết sinh học không phải là hành vi, mà là quá trình. Cơ thể chết một cách chậm rãi, từng bộ phận. Thoạt đầu là não, sau đó đến tim, sau nữa là những bộ phận còn lại. Các mô “xương” có thể tiếp tục sống hàng tuần, hàng tháng trong một cơ thể đã chết. Có một cái gì tương tự như thế đã diễn ra với nhà nước Xô-viết. Nhà nước ấy đã chết vì cơn nhồi máu chính trị vào năm 1991, nhưng các cơ quan “nội tạng” của nó vẫn tiếp tục tồn tại theo quán tính.
Người ta đã hy vọng, rằng các cơ quan đặc vụ[10] – từng là xương sống, là nền tảng của nhà nước trong một thời gian, chí ít là những năm cuối cùng của thập kỉ tám mươi – sẽ giữ được sự gắn kết bên trong, giữ được ý thức tập đoàn và tiềm năng hoạt động lâu dài hơn so với những cơ quan khác. Nhưng khả năng tái sinh của chúng thật kì diệu. Về phương diện này, nhà nước Xô-viết có vẻ giống loài rắn mối hơn là giống con người. Theo sự quy tụ của những hoàn cảnh hoàn toàn ngẫu nhiên (việc lựa chọn người kế vị Boris Yeltsin là quyết định hết sức chủ quan[11]), vừa xuất hiện những điều kiện tạo môi trường thuận lợi khách quan cho hoạt động tập đoàn, quá trình phục hồi của sức mạnh nhà nước lập tức bắt đầu kích hoạt một cách ráo riết. Kết quả thậm chí còn lí thú hơn nhiều so với đời sống của loài lưỡng thể: cái nhú đuôi không phải là đuôi của rắn mối, nhưng con rắn mối lại mọc ra từ cái đuôi! Lúc đầu chỉ dè dặt, rất khó thấy, nhưng về sau, nhà nước bắt đầu khôi phục lại các trận địa của mình trong xã hội ngày một quyết liệt. Tốc độ được tăng lên, và cuối cùng, cuộc “diễu hành lần thứ hai” của sức mạnh nhà nước hóa thành trận băng lở, tuyết tan. Nó thọc tay vào khắp mọi nơi: vào kinh tế, vào đời sống xã hội, giao tiếp tập thể, vào tư tưởng hệ và đường lối ngoại giao. Phản ứng phụ dẫu có tệ hại thế nào, thì “liệu pháp nhà nước” như thế vẫn có tính cách cứu nguy, bởi nếu không, cái chết sẽ là lựa chọn duy nhất của nước Nga. Mọi câu chuyện về dân chủ bị bóp nghẹt đều là trò đạo đức giả hết sức láu cá. Ở đây chẳng có dân chủ dân chiếc gì, mà chỉ có sự bán tan rã mang tính Trung cổ với viễn cảnh duy nhất là sự tan rã hoàn toàn. Sự giả dối của cánh “đối lập dân sự” nằm ở chỗ, dưới ngọn cờ đấu tranh chống lại “nhà nước phi dân chủ”, trong thực tế, họ đã tiến hành cuộc đấu tranh chống lại nhà nước với ý nghĩa đúng đắn của nó, chống lại ý đồ ngăn chặn một cách dè dặt tình trạng tự phát của thói độc đoán, chuyên quyền “xã hội”. Chúng ta không xuất phát từ dân chủ, mà xuất phát từ sự tan rã của nhà nước. Đó là cuộc đại phẫu theo “độ số của sự sống”, khi những mất mát không thể tính được nữa. Trong quá trình xúc tiến công việc, tay chân bị mất, nhưng sự sống vẫn còn lại.
Về “hội Cheka”[12] từng trả lại sức mạnh quốc gia cho nước Nga (sau này dẫu có thế nào đi nữa, thì việc này vẫn sẽ được lịch sử trọng vọng), có thể nói, nhược điểm của nó chính là sự tiếp tục những ưu điểm của nó. Nó chính là mảnh xương sườn của nhà nước Xô-viết có may mắn còn giữ lại được. Từ mảnh xương sườn ấy, lịch sử đã nhào nặn lại nhà nước mới của Nga giống như Chúa đã nặn ra Eve từ xương sườn của Adam. Nhưng ở đây có tới trăm phần trăm là xương cốt Xô-viết.
Trong cuộc chiến tranh đã được bung ra, không thể tìm thấy một cái gì đó tươi tắn, mới mẻ, một cái gì đấy mang lại hi vọng. Tham chiến ở đây chỉ có hai sức mạnh của xã hội cũ: sức mạnh của trật tự và sức mạnh tự phát mù quáng. Cả sức mạnh trật tự, lẫn sức mạnh tự phát đều thuộc thế giới cũ, có chung một bản chất. Cho nên, từ “cái đuôi rắn mối”, mới mọc ra nhà nước “Xô-viết”. Nó mang bản chất Xô-viết hoàn toàn: từ lối nói khoa trương thẳng tưng của các phát thanh viên trên màn hình tivi cho tới việc khôi phục phép tắc canh phòng nghiêm ngặt của cảnh binh ngoài quan ải. Nó không có khả năng hóa thành cái khác.
“Sức mạnh trật tự” đã chống lại “sức mạnh tự phát” bằng chính những phương pháp của nó. Sự độc đoán cá nhân của bọn đầu sỏ vừa xuất hiện bị đánh trả bởi sự độc đoán của nhà nước mới được khai sinh. Có một câu hỏi đã được đặt ra, vẫn chưa có lời đáp: liệu chính quyền còn cách nào hay hơn để kiềm chế bạo lực trong xã hội, hay cứ nhất quyết phải chống lại nó bằng một thứ bạo lực khác – do được tổ chức và nhờ thế, có hiệu quả hơn? Dẫu xấu tốt, tai họa thế nào thì nhiệm vụ cũng đã được giải quyết. Vụ án Khodorkovsky[13] đã trở thành sự kiện có ý nghĩa cắm mốc. Khodorkovsky là biểu tượng cho sự “thái quá”[14] của thời đại mình. Để vô hiệu hoá Khodorkovsky, chính quyền buộc phải biểu dương sức mạnh để chứng tỏ, sự “thái quá” của “tổ chức” nhà nước có khả năng làm được những chuyện gì! Có thể xem vụ án Khodorkovsky là chiến thắng Pyrrhus[15]. Nó không chỉ chiến thắng Khodorkovsky, mà còn chiến thắng cả pháp luật (không phải vì thế mà có thể biện hộ cho Khododkobsky). Bởi thế, sự độc đoán tập trung của quyền lực nhà nước đã thay thế cho sự độc đoán phân quyền của các nhóm tài chính – công nghiệp.
Thế là sự khôi phục mang tính cứu nguy của trật tự nhà nước và sự tác động phá hủy của ý chí luận quốc gia đã sát cánh bên nhau cùng tiến. Mỗi bước đi lên của chính quyền mới đều có mâu thuẫn trong chính bản thân. Sự trở về của các phần tử cốt cán bị xa lánh một cách phi pháp mâu thuẫn với sự xóa bỏ các quyền tư hữu, cuộc chiến chống “chủ nghĩa khủng bố tinh thần” của các ông trùm tư bản truyền thông xung đột với sự hồi phục tình trạng suy sụp của thời đại “các đức cha điện Kremli” trên màn hình tivi, việc triển khai các nguyên tắc nhà nước đụng độ với với sự trói buộc nền kinh tế bằng hàng trăm rào cản quan liêu được dựng lên để vơ vét lợi tức hành chính một cách tham lam. Ở đây, cái này gắn với cái kia như hạt gạo không tách rời vỏ trấu. Thiện và ác, tiến bộ và suy thoái hòa chung vào một chỉnh thể. Hành động nào của nhà nước cũng gợi dậy một cảm xúc phức tạp, lẫn lộn giữa sự thấu hiểu với sự thất vọng, ngao ngán.
(còn tiếp...)