Xin mượn câu khẩu hiệu một thời của dân ta "Hợp tác xã là nhà, xã viên là chủ" để mở đầu cho đôi dòng về các Hợp tác xã thời Liên xô mới lân la tiếp cận nền kinh tế thị trường.
Ngày 26/5/1988, Xô viết tối cao Liên xô ra sắc lệnh với "Về Hợp tác xã", theo đó cho phép các cá nhân mở các HTX để sản xuất, buôn bán kinh doanh...Kể từ ngày đó, các HTX mọc lên như nấm sau mưa. Cái từ Kooperativ (HTX) cũ mốc từ thời nảo thời nao nay được lôi ra chùi qua quýt và ngự chễm chệ trên biển tên các cửa hàng, kiosk...rải khắp Liên bang. Thậm chí tính từ Kooperativnyi cũng được sử dụng thường xuyên hơn trong cuộc sống của người dân Liên xô thời Defitsit-khan hiếm: quần bò kooperativnye , áo kurka kooperativnaya , băng video phim kooperativnye...Đại loại là như thế. Hàng hóa thời cải tổ cực khan hiếm, cánh cửa sang phương Tây chỉ để lọt đôi làn gió mỏng, thế là dân tình muốn kiếm cái gì đó kha khá, là lạ, môn mốt, hiêm hiếm...và tất nhiên là đăn đắt thì xin mời ra các kiosk của kooperativ. Ở đó luôn có những chàng trai to khỏe, khá bặm trợn mặc áo khoác bò, quần bò tự may, tự mài (gọi là varionki), đeo kính đen, cổ và tay đeo lủng lẳng dây xích kim loại (hoặc bằng da), đi giày thể thao adidas...bán đủ thứ hầm bà làng mà trong các cửa hàng quốc doanh tuyệt nhiên không thấy có. Một kiosk thời đó thường có cách trang trí phổ biến như sau: Xung quanh treo đầy các poster khổ lớn của các ngôi sao ca nhạc, điện ảnh nổi tiếng của phương Tây như S.Stalonne cơ bắp cuồn cuộn tay nhăm nhăm khẩu súng, các nàng Samantha Fox (hoặc Sabrina của Boys Boys Boys) phô bộ ngực để trần ngoại cỡ, rồi Lý Tiểu Long còm nhom gườm gườm cầm côn nhị khúc, Michael Jackson hồi chưa trắng hẳn ăn mặc hầm hố...Điều đặc biệt là các bức ảnh dạng này đều in thiên vàng, chắc là hồi đó kỹ thuật chế bản và in ấn của các "chú" vẫn còn khá phọt phẹt. Rồi nữa, bên cạnh các poster thời thượng đó là các paket- túi xách nilông quảng cáo cho các hãng Montana, Lee...được nhập về qua "cửa" Balan in hình những em mặc quần bò đẹp...thôi rồi. Một chiếc túi xách in phong cảnh của Liên xô giá chỉ đôi chục kô pếch, vậy mà những chiếc túi xách ni lông "tư bản" kia được hét với giá gấp chục lần mà vẫn ối người mua, dùng xong đôi lần là rách bỏ. Xách cái túi, mất toi cân thịt bò, nói theo ngôn ngữ thời nay, đúng là ăn chơi đâu có sợ...mưa rơi.
Bên ngoài là thế, còn trên quầy thì các bà hàng xén bên ta nhìn thấy cũng phải ngả nón vì sự phong phú của chủng loại hàng hóa. Nào băng cát sét tự thu, nào băng video phim chưởng, nào quần bò, áo phông...rồi huy hiệu, son phấn, giày dép, nơ buộc tóc xanh lá mạ hoặc hồng phát sáng...Tóm lại là cái gì cũng có, luôn sẵn sàng phục vụ đồng bào. Công bằng mà nói, sự xuất hiện của các HTX thời kỳ này cũng giúp người tiêu dùng Liên xô đỡ bị bí bách hơn trong việc mua sắm đồ tiêu dùng, khi mà các quầy hàng của thời cải tổ luôn trống trơn, sạch bách. Một thực tế là có nhiều người dân Xô viết muốn tiếp cận với đời sống văn minh phương Tây nhưng họ không có điều kiện, đành phải tiếp cận gián tiếp qua các "xã viên" HTX, mà nhiều người trong số họ cần phải gọi đích danh là spekuliant- những tay buôn lậu.
Ngoài các HTX sản xuất, buôn bán, thời này còn tồn tại mô hình các HTX hoạt động trong lĩnh vực văn hóa như in ấn băng đĩa, sách báo, chiếu phim video... đáp ứng nhu cầu của không ít thanh thiếu niên đang khát khao muốn mở rộng tầm mắt.
Dưới đây, xin giới thiệu một số mẫu huy hiệu- Znachki do các HTX thời cải tổ sản xuất và bán rất chạy. Thời đó, giới trẻ có mốt đeo huy hiệu, như là một cách thể hiện bản thân. Ngoài hình ảnh các ca sĩ, diễn viên...một số huy hiệu thời kỳ cuối cải tổ đã bắt đầu có hơi hướng chính trị như ủng hộ Eltsin, bôi bác thời kỳ Brezniev, đả đảo chủ nghĩa Stalin.vv...vv...
Huy hiệu in hình ban nhạc rock Alisa:
Lenin với câu hỏi :Làm gì?(cũng là tên một tác phẩm của ông):
Chân dung Boric Eltsin:
Brezniev với dòng chữ: Tôi-đứa con của thời trì trệ:
Tôi muốn sang Mỹ:
Lại có những khẩu hiệu hết sức tầm phào:
Tôi yêu vợ tôi:
Tôi không hút thuốc:
Ai không làm thì đừng ăn:
