Đả thương bằng… chữ
Aleksandr Puskin (1799-1837) là đại thi hào Nga, một tâm hồn lãng mạn bậc nhất không chỉ ở thời đại của ông mà cả mãi sau này nữa. Thế nhưng, nhà thơ lớn này cũng rất thấm nhuần câu danh ngôn La tinh "không có gì thuộc về con người mà xa lạ với tôi".
Nhà thơ Krylov
Ở thời mà ông sống, viết ra những câu thơ có đầy đủ vần điệu đã được coi như một công việc huyền diệu và linh thiêng, gần như không phải của cõi trần thế nên những câu thơ được người đời chuộng như những lời sấm truyền, có sức sống "bia miệng" rất mạnh mẽ.
Và Puskin đã sử dụng thứ "thần công" để đả thương những kẻ thù hay những kẻ ác ý với ông. Một đồng nghiệp tên là Faddey Bulgarin xúc phạm tới Puskin, đại thi hào đã không ngần ngại phản công bằng hai câu châm biếm:
"Faddey bán rẻ nước Nga,
Ác tâm đến mức bán ba bốn lần".
Khi những nhà gọi là kinh điển thời đó nhận xét về các tác phẩm của Puskin không đúng như ý ông thích, đại thi hào đã tung ra hỏa lực thật choáng ngợp và ghi vào nhật ký ngày 10/12/1815:
"Trí tuệ có ba kẻ thù :
Ông Sich, ông Sắc, ông là Sịchma !"
Ông Sích tức Aleksandr Shishkov (1799 - 1832), nhà thơ kiêm dịch giả, một cây bút lãng mạn mà hiện nay, nhiều nhà phê bình văn học Nga đánh giá là đã bị quên lãng một cách bất công. Ông Sắc là Aleksandr Shakhovskoi (1777 - 1846), một công tước đi làm văn. Còn ông Sịchma là ông Shikhmatov, cũng là một danh nhân đương thời...
Nói chung, đối với nhiều nhân vật thời đó, làm mếch lòng Puskin là một tai họa không nhỏ vì "nghìn năm bia miệng vẫn còn trơ trơ". Ngay cả tới hôm nay, tên của không ít những kẻ thù của đại thi hào đã không còn nói lên điều gì nữa với hậu thế nhưng những câu thơ châm biếm tuyệt bút của Puskin vẫn tiếp tục được truyền tụng.
Puskin cũng rất hay đưa những người ở xung quanh ông vào các tác phẩm bất hủ của mình, đôi khi hơi quá tay. Bà Osipova, một người hàng xóm của đại thi hào ở thôn quê nhớ lại trong hồi ký của mình : "Chúng tôi hay đãi ông ấy món táo ngâm dưa và thế là những quả táo này cũng được đưa vào trường ca "Evgueni Onegin"; lúc đó chúng tôi có một người ở tên là Akulina Pamfilovna, cực kỳ hay càu nhàu. Có nhiều bận chúng tôi trò chuyện tới khuya và Puskin tự dưng thèm ăn táo. Và khi chúng tôi gọi Akulina Pamfilovna để chị ta mang táo tới thì chị ta lại vừa làm vừa làu bàu. Thế là một lần Puskin nửa đùa nửa thật nói với chị người ở : "Akilina Pamfilovna, đủ rồi, đừng cáu kỉnh nữa ! Ngày mai tôi sẽ đưa chị vào làm phu nhân cố đạo !".
Vở kịch "Khổ vì trí tuệ"
Và thế là trong "Con gái viên đại uý" đã có câu sau: "Tối đến đôi khi cha Gerasim xuất hiện cùng vợ là Akulina Pamfilovna, một bà lắm chuyện nhất vùng". Nhà tôi có một người hầu nam là Pmen Ilich và cả người này cũng bị đưa vào truyện...".
Puskin không phải là trường hợp cá biệt trong văn học Nga về lĩnh vực này. Nhà thơ Aleksandr Griboedov (1790-1875), tác giả của vở kịch lừng danh "Khổ vì trí tuệ", từng viết: "Ôi lưỡi người đời ác hơn súng lục".
Thế nhưng, tác phẩm lớn nhất này của Griboedov cũng được viết ra từ tham vọng của tác giả trong việc thanh toán "ân oán giang hồ" với những người đã xúc phạm mình. Griboedov, tức nhân vật Tchasky trong kịch, đã bị bêu riếu một lần như một kẻ điên trong xã hội thượng lưu Moskva thời đó. F. Evans, một người bạn của Griboedov, nhớ lại chuyện này:
"Griboedov vừa nóng nảy đi đi lại lại quanh phòng, vừa kể về chuyện hai ngày trước đó, anh đã có mặt tại một dạ hội và anh rất khó chịu với những trò sùng ngoại lố lăng của giới thượng lưu thời ấy và cả sự quan tâm thái quá xung quanh một người Pháp nào đấy, một kẻ ba hoa tột bực. Sự công phẫn của Griboedov tăng dần lên và cuối cùng, bản tính nóng nảy, chua cay của anh đã chuyển thành những câu nói cuồng nộ xúc phạm tới tất cả. Và có ai đó đã buột miệng bảo, cái gã trai kia bị điên rồi và câu nhận xét ấy đã được lan truyền khắp cả Peterburg.
- Tôi sẽ chứng minh cho họ biết, rằng tôi vẫn tỉnh trí. - Griboedov nói. - Tôi sẽ nã đạn hài kịch vào họ, đưa vào đó toàn bộ buổi dạ hội ấy: họ sẽ cảm thấy khó ở đấy".
Nhà thơ nói là làm và đã đưa vào "Khổ vì trí tuệ" những tính cách điển hình nhất của xã hội thượng lưu Peterburg đương thời. Nhân vật Famusov, theo nhận định chung, chính là ông bác ruột của tác giả, Aleksey Fiodovich Griboedov.
Chính nhà thơ đã viết trong đoạn văn "Tính cách bác tôi" như sau: "Đó chính là tính cách đã biến mất trong thời đại chúng ta, tính cách của bác tôi. Ông ấy đã chiến đấu như sư tử với người Thổ dưới quyền chỉ huy của Suvorov, rồi lại quỵ lụy ở phòng ngoài tất cả những kẻ tình cờ gặp gỡ ở Peterburg và khi về hưu đã sống bằng những chuyện đồn thổi. Khuôn mẫu những dạy dỗ của ông ấy là: "Tôi đây, người anh em!"...".
Nhân vật nữ Sofia, người yêu của nhân vật chính Tchasky trong "Khổ vì trí tuệ" được lấy nguyên mẫu từ người chị họ của nhà thơ, con gái ông bác, Sofia Alekseyevna...
CAND.com.vn