Pyotr I của Nga
Pyotr I (10 tháng 6, 1672 tại Moskva - 8 tháng 2, 1725 tại Sankt-Peterburg), là Sa hoàng của nước Nga cũ và sau đó là Hoàng đế của Đế quốc Nga, được tôn là Pyotr Đại đế (tiếng Nga: Пётр Великий, Pyotr Velikiy). Ông là con của Sa hoàng Aleksei I và Natalia Kirillovna Naryshkina, người vợ thứ hai của Aleksei I; tên đầy đủ của ông, do đó, là Pyotr Alekseyevich Romanov (Пётр Алексеевич Романов).
Tiểu sử
Khi Pyotr I lên ba tuổi rưỡi, Sa hoàng Aleksei I qua đời ở tuổi 47. Kế vị ngai vàng là Thái tử Fyodor, 15 tuổi, bị khuyết tật, và là con trai trưởng của Hoàng hậu quá cố Maria Ilyinichna Miloslavskaya, tức là anh cùng cha khác mẹ của Pyotr.
Cuộc đời thơ ấu của Pyotr trải qua bình lặng trong sáu năm (1676-1682) dưới triều đại của Fyodor. Khi ông này qua đời, chỉ còn có hai ứng viên lên ngôi: người em ruột của Fyodor tên Ivan, 17 tuổi, và người em cùng cha khác mẹ chính là Pyotr, lúc đó 10 tuổi. Pyotr được chọn làm Sa hoàng kế vị.
Tuy nhiên, người chị cùng cha khác mẹ của Pyotr, tức chị ruột của Ivan, Công chúa Sofia Alekseyevna, xách động Cấm vệ bạo loạn. Kết quả là Ivan và Pyotr trị vì bên nhau với danh nghĩa đồng-Sa hoàng – Ivan là Sa hoàng có vị thế cao hơn. Công chúa Sofia Alekseyevna được cử làm Phụ chính.
Trong thời gian Sophia điều hành việc nước, Pyotr rời xa Moskva, lớn lên nơi thôn dã. Khi Pyotr lên 14, ông và bà mẹ đến cư ngụ hẳn ở Cung điện Preobrazhenskoe, trong ngôi làng cùng tên dọc bờ sông Yauza, cách Moskva khoảng 5 km. Những trò chơi tập đánh trận mà Pyotr ưa thích biến nơi này thành một doanh trại quân đội hoàn chỉnh. Tổng cộng có 300 thiếu nhi và trai trẻ, sống trong những khu doanh trại, tập luyện như quân đội, sử dụng ngôn ngữ của quân đội và lĩnh lương theo chế độ quân đội. Một trong những thiếu niên lày là Aleksandr Danilovich Menshikov, sau này trở thành đại thần thân thiết nhất của Pyotr. Pyotr xem tất cả thiếu niên đồng trang lứa như là đồng chí của mình, và cuối cùng từ nhóm nhỏ này Pyotr gây dựng nên Lữ đoàn Preobrazhenskoe. Cho đến khi chế độ quân chủ Nga chấm dứt vào năm 1917, đây là lữ đoàn đầu tiên của lực lượng Cảnh vệ Hoàng gia, với Sa hoàng nước Nga luôn luôn là lữ đoàn trưởng.
Không bao lâu, mọi doanh trại trong ngôi làng nhỏ bé Preobrazhenskoe được lấp đầy, doanh trại mới được xây dựng ở ngôi làng Semyonovsky gần đó; với thời gian, đội quân này phát triển thành Lữ đoàn Semyonovsky, và là lữ đoàn thứ hai của lực lượng Cảnh vệ Hoàng gia. Mỗi lữ đoàn lúc sơ khai có 300 quân, được tổ chức thành bộ binh, kỵ binh và pháo binh – cũng giống như quân đội thực thụ. Cũng có hệ thống quân hàm, với sĩ quan trận địa, đội hậu cần, ban hành chính, ban quân lương, lính thổi kèn, lính đánh trống...
Trong thời gian này, một thương nhân già người Hà Lan tên Franz Timmerman đã dạy cho Pyotr số học, hình học, cách tính toán đạn đạo... Đối với Pyotr, ông vừa là chuyên gia tư vấn vừa là người bạn, và Pyotr luôn giữ ông thầy bên mình để trả lời nhiều câu hỏi liên tục tuôn ra từ vị sa hoàng nhỏ tuổi.
Chính Timmerman và Pyotr tìm ra một chiếc thuyền mục nát kiểu Anh, được một người Hà Lan khác sữa chữa, và ông này chỉ dẫn Pyotr lái chiếc thuyền. Pyotr Đại đế gọi chiếc thuyền này là "Thủy tổ của Hải quân Nga", hiện được trưng bày ở Bảo tàng Hải quân Nga ở thành phố Sankt-Peterburg.
Kế tiếp, Pyotr học đóng thuyền trên bờ hồ Pleschev, cách Moskva gần 140 kílômét về phía đông-bắc. Việc khám phá tình cờ chiếc thuyền, những bài học lái thuyền đầu tiên và việc đóng những chiếc tàu khu trục nhỏ và thuyền buồm đầu tiên khởi đầu cho hai khuynh hướng trong nhân cách và cuộc đời của Pyotr: lòng đam mê biển và ước muốn học hỏi từ Tây Âu.
Vào ngày 27 tháng 1 năm 1689, Pyotr lên 17 tuổi và nghe theo lời mẹ, cưới Evdokiya Fyodorovna Lopukhina, lúc đó lên 20. Họ cớ với nhau hai con trai: Aleksei (sống đến tuổi trưởng thành) và Alexandr (chết 7 tháng sau khi ra đời).
Một cuộc khủng hoảng bùng nổ vào ngày 17 tháng 8 năm 1689 giữa hai phe của Sofia và Pyotr. Kết quả là Sofia bị lật đổ, còn Ivan và Pyotr tiếp tục trị vì bên nhau. Trong 5 năm tiếp theo, Pyotr quay trở về Preobrazhenskoe và hồ Pleschev, vẫn theo đuổi cuộc sống thiếu niên thiếu quy củ, thiếu trách nhiệm, hoàn toàn dửng dưng với chính sự. Trước thời gian này, chính phủ được điều hành bởi một một nhóm nhỏ đã từng ủng hộ và dìu dắt ông trong cuộc đối đầu với Sofia.
Trong hai năm 1693 và 1694, Pyotr đi đến Arkhangelsk để quan sát những hoạt động của một bến cảng, cách thực hành lái tàu biển, đặt mua chiếc tàu đầu tiên và đóng thêm tàu cho Hải quân Nga... Nhận thấy tầm quan trọng của nền hàng hải, Pyotr càng quyết tâm học hỏi từ Tây Âu và xây dựng cảng biển.
Ngày 8 tháng 3 năm 1696, Sa hoàng Ivan thình lình qua đời ở tuổi 29. Từ đó, Pyotr là Sa hoàng duy nhất, là người trị vì tối cao độc nhất của đất nước Nga.
Pyot khởi động hai chiến dịch quân sự đánh thị trấn và pháo đài Azov của Hãn quốc Crimea, do sắc tộc Tatar cai trị dưới sự bảo trợ của Đế quốc Ottoman. Chiến dịch năm 1695 bị thất bại, nhưng trong chiến dịch năm 1696 Nga chiếm được Azov.
Năm 1696, Pyotr gửi một đoàn sứ thần hơn 250 người, mà sử gia gọi là Đại Phái bộ Sứ thần đến một số nước Tây Âu. Mục đích của chuyến đi là nhằm củng cố liên minh chống Ottoman, và còn để tìm nguồn nhân lực, mua vũ khí và trang thiết bị cho Hải quân Nga. Pyotr không đi với tư cách Sa hoàng mà vi hành giấu tung tích, giả dạng là một nhân viên của các đại sứ.
Tác động của chuyến đi là vô cùng rộng lớn. Pyotr trở về Nga với quyết tâm cải tổ đất nước theo đường hướng của Tây Âu. Theo ý nghĩa nào đó, ảnh hưởng đi theo vòng tròn: Tây Âu ảnh hưởng đến cá nhân Pyotr, Pyotr ảnh hưởng mạnh mẽ đến nước Nga, và nước Nga, một khi đã hiện đại hóa và vươn lên, có tầm ảnh hưởng mới và mạnh hơn đến Tây Âu. Vì thế, đối với cả ba – Pyotr, nước Nga và Tây Âu – Đại Phái bộ Sứ thần là một điểm ngoặt.
Năm 1697, trong khi Pyotr còn đang ở Tây Âu, lực lượng Cẩm vệ lại nổi loạn và bị đàn áp một cách mạnh bạo.
Ngày 9 tháng 8 năm 1700, Pyotr tuyên cáo chiến tranh với Thụy Điển, giải thích mục đích là để chiếm lại hai tỉnh Ingria và Karelia. Hai tỉnh này, ở phía bắc và nam của sông Neva, cộng với hồ Ladoga và các pháo đài Nöteborg, Narva và Riga, lúc trước thuộc về Nga. Hòa ước Nga–Thụy Điển năm 1664 tái xác nhận các vùng đất này thuộc Thụy Điển. Tuy thế, trong ý nghĩ của Pyotr, đấy là những lãnh thổ của Nga mà ông muốn đoạt lại để mở đường thông thương ra biển. Chiến tranh héo dài hơn 20 năm, với nhiều nước Bắc Âu can dự vào, nên sử gia gọi là Đại chiến Bắc Âu.
Chủ yếu chiến đấu với nhau là hai quân vương trẻ tuổi, Pyotr I và vua Karl XII của Thụy Điển. Trong những năm đầu, 1700 đến 1709, Pyotr ở vào thế phòng thủ trong khi chuẩn bị cho chính mình, cho quân đội và đất nước của ông. Vào giai đoạn này, giữa cơn lốc của chiến tranh, nước Nga vẫn tiếp tục chuyển biến. Những cải tổ được thực hiện không phải từ việc quy hoạch bài bản và thực hiện đúng phương pháp, mà thật ra là những biện pháp cấp thời nhằm đối phó với một kẻ thù rắp tâm muốn thắng cho được. Sau Trận Poltava, Nga lật ngược thế cờ, nhưng hai quân vương vẫn tiếp tục chiến đấu với nhau.
Cuối cùng, sau khi Karl XII qua đời và liên tiếp hai năm Pyotr Đại đế dẫn quân đánh phá chính quốc Thụy Điển, Hòa ước Nystad giữa Nga và Thụy Điển được chính thức ký kết ngày 14 thánh 9 năm 1721. Hòa ước nhượng cho Nga vĩnh viễn Livonia, Ingria và Estonia, cùng với Karelia kéo dài đến Vyborg.
Ngày 31 tháng 10 năm 1721, Thượng viện Nga chính thức biểu quyết ban tặng cho Pyotr tước vị "Pyotr Đại đế, Hoàng đế và Cha của Đất nước."
Pyotr Đại đế mất lúc 6 giờ sáng ngày 28 tháng 1 năm 1725, sau 43 năm trên ngôi Sa hoàng, hưởng thọ 53 tuổi.
|