[Geobic]

Chúc mừng bác Tuntin đã tiến những bước mới rất xa trong topic này.

Cho đến đây, có thể thấy rõ là Gumiliev đã dịch 3 bài thơ có trong sách Pháp mà bác đã sưu tầm lại được. Thật tuyệt vời. Vì như vậy nhà thơ Nga đã dịch, chứ không phải chỉ phỏng dịch 3 bài liên quan đến Việt Nam trong cuốn sách "Các bài hát và truyền thuyết dân gian Việt Nam".

Geo có nhận xét sơ bộ:

1) Bài Đồng dao, có thể ở VN có 2 dị bản của bài này (1 về Cóc, 1 về Cò), và tác giả Pháp đã dịch bản "Cóc".

2) Về bản liên quan đồng tiền con cò, cũng có thể trong ca dao VN có 2 dị bản chăng?

3) Về bài thơ Annam, thấy rõ không giống dân ca, bài hát dân gian... Mà một bài thơ rõ ràng. Cần xem bài ấy nằm tại phần nào trong sách để làm sáng rõ. Nếu đúng là thơ thì tác giả người Việt hay người Pháp ?

Cụ thể:

Trong quyển này có bài thơ :

Le Ciel est immense et pur,
La lune répand ses clartés,
Les bammous se balancent sous la brise,
L’air est fraig et parfumé:
La famille est heureuse et joyeuse,

Les parents sont assis parmi les fleurs du jardin
Buvant du thé, fredonnant des vers.
La maison est remplie d’un bruit de voix:
Ce sont les enfants qui étudient
Et le dernier né qui appelle sa nourrice.

Ce lui qui peut ainsi vivre en famille
A le bonheur parfait sur la terre;
Les richesses et la gloire ne sont rien pour lui.
Sa vie s’écoule doucement,
En songeant que ses enfants lui survivront.

1890

N. Gumiliev dịch sang tiếng Nga, 1918 :

Аннам

Месяц стоит посредине
Дивно-огромного неба,
Ветер в бамбуковой чаще,
Благоухающий воздух,
Благословенна семья.

Старшие в роще за чаем,
Пьют и стихи повторяют,
Из дому слышно гуденье,
Там занимаются дети,
Новорожденный кричит.

Тот, кто живет этой жизнью,
Полное знает блаженство.
Что ему деньги и слава,
Если он верит, что детям
Должно его пережить?

Bản dịch lại sang tiếng Việt của Geo:

ANNAM

Vầng trăng treo chính giữa
Khung trời rộng khác thường,
Gió lay lũy tre làng,
Khí trời thơm mát lạ,
Một gia đình yên ả.

Người lớn, dưới tán lá,
Uống trà và ngâm thơ,
Từ trong nhà vọng ra
Giọng ê a con trẻ
Đang đọc Tam Tự Kinh,
Tiếng khóc trẻ sơ sinh…

Ai sống cuộc đời đó
Sẽ mãn nguyện hoàn toàn.
Những danh vọng, bạc vàng
Cần chi, khi họ hiểu
Lũ cháu con có hiếu
Sẽ sống lâu hơn mình?

Vậy là Bài thơ khép 1 vòng « luẩn quẩn », nhưng khi trở lại tiếng Việt, nó không còn là bản gốc. Rất tiếc khi Dumoutier dịch bài đó từ tiếng Việt sang tiếng Pháp, ông không làm kiểu song ngữ. Bây giờ không thể biết diện mạo của bản Việt ngữ gốc như thế nào.
Có điều lạ là bài thơ Việt ấy, có trước 1890 (trên 129 năm trước đây) mà có vẻ như «Thơ Mới », chứ không phải kiểu thơ cổ của các cụ thời ấy.

Hai bài đồng dao và ca dao mà Gumiliev dịch từ Pháp văn cũng có trong cuốn sách của tác giả Pháp này :

1)

Les filles aiment les piastres
A figure d’oiseau,
Elles quittent leurs parents
Pour suivre les français.Девушки

Bản dịch của Gumiliev, 1918:

Нравятся девушкам рупии
С изображением птицы,
Они покидают родителей,
Чтобы идти за французами.

2)

Le crapeau a les lèvres rouges,
C’est que le crapaud a mâché du bétel.
Qu’elle vienne celle qui veut épouser mon père,
Mon père l’accueillera doucement
Avec de belles paroles et sans la frapper,
Mais ma mère lui crèvera les yeux
Et lui sortira les entrailles du ventre.

Bản dịch của Gumiliev, 1918:

Детская песенка

Что это так красен рот у жабы,
Не жевала ль эта жаба бетель?
Пусть скорей приходит та, что хочет
Моего отца женой стать милой!

Мой отец ее приветно встретит,
Рисом угостит и не ударит,
Только мать моя глаза ей вырвет,
Вырвет внутренности из брюха.

Đó chính xác là những bản dịch, không còn phóng tác nữa. Có điều, nếu so với mấy bài ca dao Việt mà bác Tuntin kỳ công tìm được, thấy có khác đôi chút.

1)

Ham chi đồng bạc con cò
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang-sa
2)

Cái cò trắng bạch như vôi,
Có về lấy lẽ chú tôi thì về!
Chú tôi chẳng đánh, chẳng chê,
Thím tôi móc ruột, lôi mề, ăn gan.

Geo nghĩ là các bài ca dao thường có nhiều dị bản, mỗi nơi đọc một khác, vì là thể loại truyền miệng. Trong khi chưa tìm lại được di bản gốc mà từ đó tác giả G. Dumoutier đã dịch sang tiếng Pháp, Geo tạm giả thiết 2 di bản đó có dạng như sau:


1)

Nàng cóc nhai trầu đỏ môi
Có về lấy lẽ chú tôi thì về!
Chú tôi chẳng đánh, chẳng chê,
Thím tôi móc ruột, lôi mề, ăn gan.

2)

Các nàng ham bạc con cò
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang-sa

Chú ý : Chữ « phò » (hay phù) có nghĩa là đi theo, giúp đỡ, hầu hạ. Trong bản Pháp văn và Nga văn đều dịch chính xác là « đi theo » « suivre les français » và « идти за французами”, những chữ đó nếu áp dụng đổi với phụ nữ thì cũng có nghĩa là đi (lấy chồng).

Việc dịch những bài ấy sang tiếng Nga của Gumiliev là đã rõ ràng. Vấn đề còn lại là truy tầm những bài thơ và ca dao gốc tiếng Việt tương ứng. Đây có lẽ là vấn đề còn lại nan giải nhất, tuy những khó khăn vô cùng lớn bác Tuntin đã vượt qua. Quả là một nghị lực khổng lồ, thật đáng trân trọng.

--------------

PS. Trong tuyển tập thơ của Lermontov có bài

В АЛЬБОМ(Из Байрона)

Как одинокая гробница
Вниманье путника зовет,
Так эта бледная страница
Пусть милый взор твой привлечет.
И если после многих лет
Прочтешь ты, как мечтал поэт,
И вспомнишь, как тебя любил он,
То думай, что его уж нет,
Что сердце здесь похоронил он.

1836

Geo đã dịch như sau:

GHI VÀO ALBOM
(Phỏng Bairơn)

Như nấm mồ cô đơn
Khiến nao lòng lữ khách,
Trang giấy nhạt nhoà này
Cũng hằng mong cuốn hút
Ánh mắt người tôi thương.

Nếu sau nữa nhiều năm
Đọc điều nhà thơ ước,
Nhớ lại mối tình chàng,
Hãy tin, em: chàng khuất,
Tim còn vùi trong trang.

1836

Sau này, Geo đọc trong quyển Thơ Byron do Thái Bá Tân dịch có bài sau:

* * *

Anh viết đây dòng chữ nhỏ
Để em nhớ anh đôi lần
Như tên ai trên bia mộ
Gọi người du khách dừng chân.

Rồi tháng năm qua trông lại
Thấy tên người xưa còn đây,
Hãy tin: dù anh xa mãi
Nhưng tim chôn ở trang này.

Geo cho là bài tiếng Nga chẳng qua là bản dịch tác phẩm của Byron. Đến lúc này có thể tam kết luận: Các bài trong mục Đông Dương của Gumiliev đều là các bản dịch các tác phẩm của Đống Dương thông qua bản tiếng Pháp của G. Dumoutier. Việc làm của Geo trên đây gần giống như việc Gumiliev đã làm - Dịch mấy bài thơ của Gớt, của Byron thông qua bản tiếng Nga...

Chúc bác Tuntin thêm nhiều thành công mỹ mãn. Hy vọng được chiêm ngưỡng tiếp những tìm tòi của bác.