[Geobic]

Trăng Quê viết

Hu hu hu Hùng ơi chị dịch bài thơ này trong lúc sốt 39 độ có thể nói trong hiện trạng ấm đầu .,
Vậy là em đã nghiên cứu khá sâu về bài thơ này. Khi đọc đến đoạn Желтые дожди-Những cơn mưa màu vàng, chị cũng choáng rồi dịch bừa để nối vần cho câu sau. Đầu óc thì tưởng ra cơn mưa trong mùa thu, lá vàng bay mà ánh lên màu của nước mưa. Vừa nghịch Mùa lá rụng xong mà. Ôi con hổ nó xấu quá cơ, hi hì
Bây giờ được em giải thích nó cũng giống như lá „ diêu bông“ của Trần Tiến nhưng chị vẫn bó tay, không biết ra sao nữa. Thôi để từ từ rồi tính hoặc các bạn 3N nhà ta ai có thể giúp được TQ thì cố mà giúp nhé.

Ngay khi tiếp xúc với bản gốc TQ đã thấy một số điểm khác biệt:
1. Có rất nhiều điểm trong bài thơ của Tố Hữu đã bị Việt hóa ví dụ như câu mưa có rơi dầm dề, ngày có dài lê thê. Mình ở châu Âu khá nhiều nhưng hầu như chưa gặp các cơn mưa dầm dề bao giờ. Mưa rất ít và ngắn không hiểu ở quê hương Si mô nốp thì ra sao?
Người Nga ít khi nói ngày dài lê thê, vì bản chất họ là ngắn gọn và cô đọng. Câu ngày dài lê thê là câu cửa miệng của người Việt
2. Bài thơ nhắc đi nhắc lại một câu : Đợi anh anh sẽ về, nó mang lại niềm tin cho cả người ở chiến trường lẫn người ở hậu phương. Một cách nói dứt khoát như đinh đóng cột chứ không phải là " Đợi anh hoài em nhé" - Có thể hiểu là cứ đợi còn không biết có về hay không? Mình hiểu thế khi dịch bài thơ chứ trước đây học thuộc như con vẹt chả phân tích nghĩa ngữ gì sất .
3. Có rất nhiều câu Tố Hữu thêm vào đọc bài thơ rất bay bổng kiểu thuần Việt như
Em ơi em cứ đợi
Dù ai thương nhớ ai
Chẳng mong có ngày mai
Nếu Si mô nốp viết thế sẽ gieo vào người đọc sự hoài nghi rằng khi chồng ở chiến trường vẫn có thể có ai đó thương nhớ ai đó. Đọc rất vần nhưng lại phi lô gic vì chủ đề của bài thơ là em hãy chung thủy và anh sẽ trở về không có nghi ngờ gì hết. Ai nghi ngờ mặc xác người ta.
Sau này được biết Tố Hữu dịch bài thơ trên từ tiếng Pháp, tam sao thất bản là chuyện dễ hiểu.
Bài dịch ra đời ở một thời điểm rất nhậy cảm, cách viết của Tố Hữu thuần Việt dễ hiểu dễ nhớ và với những người đọc là lính và vợ lính thì cũng chẳng cần nghĩa ngữ nhiều lắm, nôm na là đủ. Nôm na là những người lính muốn những người vợ chờ đợi mình để mình có chút tâm linh vượt qua cái chết.
Và đó là sự thành công của Tố Hữu mà không ai có thể phủ nhận.
Sau khi dịch bài này mình có trao đổi với bác Geo và nhận được một lời khuyên rất chí lý „bài của cụ Tố Hữu dường như hất hết các bản dịch khác vào sọt rác…“

Như đã nói ở bài dịch TQ dịch lại chỉ vì chiều một bạn đọc Tú Trinh muốn đi đến tận cùng bản gốc, vất thêm một bản nữa của TQ cũng okie. Một số chỗ vẫn cần có thời gian để xem xét lại vì tiếng Nga của mình đã mai một nhiều rất mong các bạn góp ý để hoàn chỉnh . Việc dịch phóng tác của Tố Hữu không cần chứng minh hoặc nếu cần thì ai đó dịch bài thơ của Tố Hữu ngược sang tiếng Nga thì biết ngay ( đừng nói TQ nhé vì dịch xuôi đã khóc, dịch ngược chắc tự tử luôn đó).
Mà cái vụ „phóng toác“ này đâu chỉ mình Tố Hữu, TQ cũng là đồ đệ của môn phái này mà. Ke ke ke

P/S Bác Geo ơi bác có thể post lại trao đổi của bác với em để mọi người cùng đọc không ạ?
Có một quân sư như bác TQ khoái lắm vì bác cứ như thầy giáo ấy, cách chỉ rất gợi mở và thẳng thắn, em rất thích ạ. Tuy nhiên đôi khi TQ hơi „ bảo thủ“ thì bác cứ kiên nhẫn „ nói phải củ cái phải nghe“ bác nhé!
Chúc cả nhà chủ nhật vui

TQ thân mến,
Trong trường hợp dịch bài “Đợi anh về” của Tố Hữu không thể gọi là “Tam sao thất bản” được, vì bản dịch Pháp văn rất trung thành với bản Nga văn. Đọc bản dịch của Tố Hữu từ bản Pháp văn ấy Geo thấy dường như ông dịch từ bản gốc vậy và từ lâu trong văn học VN bản ấy đã được coi là kiệt tác. Mà đã là kiệt tác thì theo thiển ý của Geo, khó có thể mon men đến gần, nên Geo mới nói vui, trong một lần trao đổi riêng với TQ, là “bài của cụ Tố Hữu dường như hất hết các bản dịch khác vào sọt rác…”. (Xin nhắc lại, câu này Geo hoàn toàn không có ý đưa lên diễn đàn, nhưng vì nó bị đưa lên rồi, nên phải viết vài lời để bạn đọc thông cảm). Khi nói câu trên, tất nhiên Geo hàm ý là bản đầu tiên bị hất vào sọt rác là bản dịch của Geo, vì Geo thấy nó thật thảm hại trước kiệt tác của Tố Hữu.

Từ lâu, Geo cứ bị ám ảnh bởi bản dịch Tố Hữu, với những đoạn tuyệt bút như:

Dù tuyết rơi gió thổi
Dù nắng cháy em ơi
Bạn cũ có quên rồi
Đợi anh về em nhé!
….
Em ơi em cứ đợi
Dù ai thương nhớ ai
Chẳng mong có ngày mai
Dù mẹ già con dại
Hết mong anh trở lại
Dù bạn viếng hồn anh
Yên nghỉ nấm mồ xanh
Nâng chén tình dốc cạn
Thì em ơi mặc bạn
….
Đợi anh anh lại về.
Trông chết cười ngạo nghễ.
….
Nào có biết bao giờ
Bởi vì em ước vọng
Bời vì em trông ngóng
Tan giặc bước đường quê
Anh của em lại về.
,,,,
Vì sao anh chẳng chết?
Nào bao giờ ai biết
Có gì đâu em ơi
Chỉ vì không ai người.
Biết như em chờ đợi.

Vậy đó, chỉ riêng câu Жди меня и я вернусь / Всем смертям назло. được dịch là “Đợi anh anh lại về / Trông chết cười ngạo nghễ” đã là tuyệt vời. Và khi đọc câu này, ta sẽ thấy không phải Tố Hữu không biết cái điều “Đợi anh anh lại về” như một số người nghĩ là ông đã hiểu sai vì dịch theo bản Pháp văn…

Không phải thế đâu TQ ơi, đơn giản đó là phong cách dịch của Tố Hữu, ông không thích lặp lại “Đợi anh anh lại về”. “Đợi anh, anh sẽ về”, dù trong bản gốc có như thế thật. Cũng không thể nói, câu dịch của Tố Hữu " Em ơi đợi anh về - Đợi anh hoài em nhé” - Có thể hiểu là cứ đợi còn không biết có về hay không?”. Tố Hữu viết rất rõ là “Em ơi đợi anh về”, chứ không phải chỉ “đợi anh”. Điều này 1 member của NNN đã phân tích, chứ không phải ý của Geo. Nhưng geo thấy đúng. Dịch thế thật kiệm lời và vẫn đạt ý. Còn “Đợi anh hoài em nhé” cũng không như TQ hiểu. Nên nhớ Tố Hữu là người Huế, người miền Nam. “Đợi hoài” theo Geo hiểu là đợi thật kiên trì, chứ không có nghĩa là đợi mãi, “không biết có về hay không”. Chữ “hoài” ấy không có dây mơ rễ má nào với chữ “hoài công” hay “phí hoài”…
Câu của Trăng Quê “Đợi anh, anh sẽ về - đợi thật lâu anh nhé” có gì đó còn xa nguyên tác hơn cả Tố Hữu. Chữ “hoài” của Tố Hữu gần nghĩa với chữ очень hơn chữ “thật lâu” của TQ. Không những thế, theo cách hiểu thông thường của người Việt thì chữ “đợi anh” trong “Đợi anh, anh sẽ về” là ở dạng thức bình thường, còn trong “Em ơi đợi anh về” thì lại có hơi hướng của mệnh lệnh thức (vì có chữ “Em ơi”, kiểu như “Em ơi vút lên một tiếng đàn”…), nên gần với nguyên tác Nga văn và bản dịch Pháp văn hơn.
Còn trong bản tiếng Pháp dịch là "Mais attends-moi très fort" - cũng rất sát bản gốc.

Những câu của TQ: “Đừng nghe lời nói tốt - Tất cả như học thuộc - Rằng hãy quên anh đi” thì quá xa nguyên tác, thậm chí còn hơi ngược ý tác giả.

TQ viết “Có rất nhiều câu Tố Hữu thêm vào đọc bài thơ rất bay bổng kiểu thuần Việt như
Em ơi em cứ đợi
Dù ai thương nhớ ai
Chẳng mong có ngày mai
Nếu Si mô nốp viết thế sẽ gieo vào người đọc sự hoài nghi rằng khi chồng ở chiến trường vẫn có thể có ai đó thương nhớ ai đó. Đọc rất vần nhưng lại phi lô gic vì chủ đề của bài thơ là em hãy chung thủy và anh sẽ trở về không có nghi ngờ gì hết. Ai nghi ngờ mặc xác người ta”.
Đó là cách hiểu của TQ. Còn Geo thì hiểu TH muốn nói trong đoạn này là: Em hãy cứ đợi anh, cho dù những người yêu thương nhau “khác” đã nản lòng, không còn niềm tin (mong) vào ngày mai gặp lại… (Жди, когда других не ждут - Позабыв вчера; Жди, когда уж надоест - Всем, кто вместе ждет - Жди меня, и я вернусь).
Trên thực tế thì Simonov viết bài này cho Valentina Serova, người phụ nữ mà ông yêu đắm đuối suốt đời, tuy người đàn bà này lại phản bội ông nhiều lần...

Khỏi phải nói so với «Trêu ngươi gươm thần chết » của TQ thì «Trông chết cười ngạo nghễ » của TH mới tuyệt vời làm sao...

Geo chỉ muốn chứng mình rằng bài dịch của Tố Hữu là bài dịch chân, không phải bản phóng tác. Sau Tố Hữu, Geo cũng đã được đọc đến khoảng 10 bài dịch khác từ nguyên gốc tiếng Nga, và thực tình thấy chưa có bài nào có thể mon men chen đến gần kiệt tác của Tố Hữu, dù nhiều dịch giả đã dụng công dịch rất sát bản gốc tiếng Nga. Có người thậm chí còn giữ được cả vần điệu trọn ven từ đầu đến cuối bài. Còn Tố Hữu thì như chúng ta biết, ông không bám sát đến vậy, ông dịch thoáng hơn nhiều. Nhận định trên cúng không phải của riêng Geo. Chúng ta có thể tham khảo thêm nhận xét của bác Thúy Toàn, 1 dịch giả thơ Nga nổi tiếng :

“Người đọc Việt Nam đều thừa nhận rằng có hàng chục bản dịch bài thơ Đợi anh về của Simonov nhưng chẳng có bài nào người ta nhớ ngoài bài của Tố Hữu mặc dù nhiều người cho đấy là dịch khác xa với nguyên bản, xa cả tinh thần. Ngay nhịp điệu của những câu thơ tiếng Nga nó cũng khác với nhịp điệu thơ Tố Hữu. Nguyên cái đấy người ta phê phán Tố Hữu dịch sai rồi. Hay một chữ trong tiếng Nga chính xác nghĩa là "dứt khoát anh sẽ trở về" khác với "Em ơi đợi anh về/ Đợi anh hoài em nhé". Thế nhưng bản dịch của Tố Hữu vẫn cứ đi vào lòng người, sống với văn học Việt Nam, với đời sống tinh thần Việt Nam. Dịch thơ khác với dịch văn xuôi chính ở chỗ ấy. Ngay cái thể thơ mà Tố Hữu chọn là thơ năm chữ thì hình như cũng quá đạt rồi, nó thành Việt Nam rồi”.

Về những lời trên đây của bác Thúy Toàn, tất nhiên không phải ai cũng tán đồng tất cả. Trong phần phân tích trên của Geo cũng đã phản ảnh một chút gì đó không hoàn toàn như bác Thúy Toàn quan niệm. Nhưng nhận định của ông “chẳng có bài nào người ta nhớ ngoài bài của Tố Hữu” thì đến nay vẫn đúng, và có lẽ còn lâu vẫn thế.

Trong chuyện dịch thuật Geo được biết bản dịch “Bông hồng vàng" (TG: Pautovskyi) của Vũ Thư Hiên, dịch không sát với bản gốc, nhưng người đọc VN lại chỉ thích bản ấy. Mặc dù bản dịch lại sau này (của người khác) bám sát nguyên tác hơn nhiều… Có người “thạo tin” nói là Vũ Thư Hiên đã dịch theo kiểu nhớ lại những gì đã đọc và viết lại bằng tiếng Việt, chứ không nhìn bản gốc để dịch. Đó đúng là một kiểu phóng tác điển hình, và phải nói là ông đã rất thành công. Lại có những dịch giả văn xuôi dịch theo cách: Đọc một câu hay một đoạn nguyên tác, sao cho hiểu hết nghĩa, sau đó viết lại bằng tiếng Việt, không nhìn gì đến nguyên tác nữa. Sau đó lại sang câu khác, đoạn khác… Và họ đã có những bản dịch rất thành công… Đúng là muôn mặt đời thường trong làng dịch thuật…

Trong diễn đàn NNN cũng từng nói đến chuyện dịch thơ của nhà thơ Bằng Việt. Ông cũng thường dịch rất “thoáng”, và cũng rất thành công. Geo thì ủng hộ cả cách dịch chân lẫn cách dịch “thoáng”, miễn là bản dịch hay và thể hiện được đúng tinh thần của nguyên tác.

Trong bản dịch Pháp văn mà Geo nói đến trên kia đã thể hiện được rất rõ ý của nguyên tác: Cơn mưa màu vàng khơi dậy nỗi buồn da diết… mà hầu hết các bản tiếng Việt không thể hiện, không làm cho người đọc thấy rõ sự liên hệ giữa mưa và buồn (Attends, quand la pluie jaune - Apporte la tristesse). Còn một điều thú vị nữa là trong bản Pháp văn, dịch giả thêm một chữ “Si” vào đầu câu “Si tu m'attends, je reviendrai”, nghĩa là Nếu em chờ đợi anh, thì nhất định anh sẽ về. Điều này thì đúng là không có ở bản gốc. Trong bản gốc là Жди меня и я вернусь - Hãy đợi anh và anh sẽ trở về. Trong dịch thơ, người ta hoàn toàn có thể làm như vậy…

Dưới đây là bản tiếng Pháp, dành cho các bạn biết tiếng Pháp thưởng thức.

Attends-moi

Si tu m'attends, je reviendrai,
Mais attends-moi très fort.
Attends, quand la pluie jaune
Apporte la tristesse,
Attends quand la neige tournoie,
Attends quand triomphe l'été
Attends quand le passé s'oublie
Et qu'on n' attend plus les autres.
Attends quand des pays lointains
Il ne viendra plus de courrier,
Attends, lorsque seront lassés
Ceux qui avec toi attendaient.
Si tu m'attends, je reviendrai.
Ne leur pardonne pas, à ceux
Qui vont trouver les mots pour dire
Qu'est venu le temps de l'oubli.

Et s'ils croient, mon fils et ma mère,
S'ils croient, que je ne suis plus,
Si les amis las de m'attendre
Viennent s'asseoir auprès du feu,
Et s'ils portent un toast funèbre
A la mémoire de mon âme...
Attends. Attends et avec eux
refuse de lever ton verre.

Si tu m'attends, je reviendrai
En dépit de toutes les morts.
Et qui ne m'a pas attendu
Peut bien dire : "C'est de la veine".
Ceux qui ne m'ont pas attendu
D'où le comprendraient-ils, comment
En plein milieu du feu,
Ton attente
M'a sauvé.
Comment j'ai survécu, seuls toi et moi
Nous le saurons,
C'est bien simple, tu auras su
m'attendre, comme personne.
.

----------------------------
(Trong bài « tham luận » này, Geo sử dụng những câu chữ của TQ trong lần đầu tiên giới thiệu bản dịch Đợi anh về. Sau này, tất nhiên TQ đã sửa chữa nhiều...)