[Đan Thi]

“Từ điển thuật ngữ và khái niệm âm nhạc Nga-Việt” – ấn phẩm của những tấm lòng bạn bè
Elena Nikulina và Đan Thi (Đài "Tiếng nói nước Nga")

Một trong những nhiệm vụ căn bản của Đài "Tiếng nói nước Nga" là giới thiệu với thính giả ở các quốc gia khác nhau về nền văn hóa lâu đời của nước Nga. Trong các chương trình phát thanh, Đài "Tiếng nói nước Nga" không hiếm khi kể về các đoàn ca múa dân gian, những bài hát và điệu vũ cùng các nhạc cụ truyền thống, về những nhà soạn nhạc và các nghệ sĩ biểu diễn hàng đầu của xứ sở bạch dương. Với các bài viết thuộc thể tài này thường gặp nhiều khái niệm khác nhau về âm nhạc, và cần thừa nhận rằng đôi khi các thuật ngữ âm nhạc đó khiến những biên dịch viên giỏi giang cũng lâm vào thế bí.

Nhưng bây giờ rất vui mừng được thông báo với các bạn rằng, những khó khăn về dịch thuật như vậy đã lui về phía sau rồi. Bởi ở Matxcơva vừa ấn hành cuốn “Từ điển thuật ngữ và khái niệm âm nhạc Nga-Việt”.

Nếu có dịp đàm đạo với một trong những tác giả của tập Từ điển mới, bà Elena Barinova, cán bộ Viện Ngôn ngữ thuộc Viện Hàn lâm khoa học Nga, có lẽ bất kỳ ai quan tâm đến sự kiện ra đời cuốn Từ điển mới cũng sẽ đặt câu hỏi đầu tiên là: Do đâu mà các tác giả đã có ý tưởng soạn một cuốn Từ điển thuật ngữ âm nhạc ?

Bà Elena Barinova cho biết: “Về học vấn, tôi là nhà nghiên cứu âm nhạc, tốt nghiệp Học viện âm nhạc mang tên Gnesin ở Matxcơva. Nhưng tôi cũng là người có 16 năm công tác tại Ban ngôn ngữ các nước Đông Nam Á trong Viện Ngôn ngữ học thuộc Viện Hàn lâm khoa học Nga, tôi đã góp phần giúp đỡ biên soạn bộ Đại Từ điển Việt-Nga. Các đồng nghiệp trong Ban thường hỏi ý kiến tôi mỗi khi gặp những từ liên quan tới âm nhạc. Và thế là hồi những năm 90, tôi nảy ra ý nghĩ soạn Từ điển Nga-Việt về thuật ngữ âm nhạc. Đồng tác giả với tôi là nhà khoa học ngôn ngữ người Việt, Tiến sĩ Nguyễn Văn Thạc. Chúng tôi đã cùng làm việc với bản thảo Từ điển này suốt trong 7 năm”.

- Từ điển mới có khối lượng thế nào và nội dung gồm những gì ?

Bà Elena Barinova đáp: “Cuốn Từ điển gồm hơn 200 trang, với một nghìn rưởi từ. Đó là các thuật ngữ, khái niệm rút ra từ lịch sử và lý thuyết âm nhạc, tên gọi các loại nhạc cụ, các phong cách và thể loại âm nhạc, cung bậc giọng hát, các điệu múa và nhiều thứ khác nữa. Ý nghĩa của mỗi thuật ngữ được kiến giải và cho dẫn liệu về nguồn gốc. Trong phần phụ lục, chúng tôi cũng cung cấp các thành ngữ, tục ngữ Nga có liên quan đến đề tài âm nhạc. Từ điển có kèm theo minh họa – đó là ảnh chụp và hình vẽ các loại nhạc cụ dân gian Slavo.

Cần ghi nhận rằng, công việc với cuốn Từ điển này đã hoàn toàn không giản đơn. Bởi vì với bất kỳ khái niệm âm nhạc nào đó thì trong tiếng Việt luôn có nhiều phương án giải thích. Chúng tôi đã tra cứu khối lượng lớn các tác phẩm văn hóa Việt Nam. Nhóm tác giả rất cảm ơn những người đã giúp đỡ trong công việc này. Đó là các chuyên gia Việt Nam học như Dmitry Letyagin, Valentina Andreeva, Aleksandra Beleskaya, Svetlana Glazunova, Irina Samarina, rồi các chuyên gia Nga học như Vũ Lộc, Đặng Hồng Hạnh, Nguyễn Tuyết Minh, Nguyễn Thanh Lâm, Trần Văn Cơ, và chuyên gia âm nhạc Vĩnh Cát từ Nhạc viện Hà Nội. Nhà Việt Nam học- Từ điển học nổi tiếng của Nga là Vladimir Ivanov đã góp vào công trình này một món quà tặng vô giá: ông đã trao cho chúng tôi bản thảo tập hợp các thành ngữ và tục ngữ Việt Nam có quan hệ tới âm nhạc. Đối với những thành ngữ tục ngữ này, có bản dịch và so sánh tương đương với tục ngữ thành ngữ Nga, chúng tôi để vào một phần riêng, như là phụ lục của Từ điển thuật ngữ âm nhạc”.

- Việc biên soạn cuốn Từ điển này có nguồn tài trợ nào chăng?

Bà Elena Barinova cho biết: “Tôi in cuốn Từ điển này cơ bản bằng tiền riêng, còn một phần kinh phí được ban Giám đốc Viện Ngôn ngữ hỗ trợ. Hiện nay tôi đang chuyển một lượng bản in tặng cho các Thư viện và trường Đại học Nhạc của Matxcơva, cũng như các cơ quan nghiên cứu về Việt Nam”.

Có một bản in của cuốn Từ điển thuật ngữ và khái niệm âm nhạc Nga-Việt đã xuất hiện tại Ban Việt ngữ Đài "Tiếng nói nước Nga". Hẳn là điều đó sẽ tạo điều kiện thuận lợi để Đài "Tiếng nói nước Nga" giới thiệu kỹ hơn với thính giả bốn phương về vẻ đẹp phong phú và đa dạng của nền văn hóa âm nhạc Nga.