[Đan Thi]

Chuyến điền dã của những người Nga ở miền sơn cước Việt Nam
Elena Nikulina (Đài Tiếng nói nướcNga)
Góp phần đắc lực phát triển sự hợp tác Nga-Việt trên tất cả các phương hướng, có công lao của các nhà khoa học Nga và Việt Nam trong lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ. Những năm 70 của thế kỷ XX, hai nước đã thực hiện những đề án thú vị và quan trọng, đó là mô tả ngôn ngữ chưa thành văn của các dân tộc ít người ở Việt Nam.
Ngay từ thời Liên Xô, đã tiến hành 10 cuộc điền dã thực địa, mô tả 22 ngôn ngữ thuộc các ngữ tộc và nhóm khác nhau, đã xuất bản 4 tập kỷ yếu tổng hợp. Đây là công việc không chỉ có ý nghĩa khoa học to lớn, mà còn mang không ít hiệu quả thực tiễn: dựa trên kết quả điền dã, đã lập bảng chữ cái cho chữ viết của các dân tộc ít người, biên soạn và ấn hành những cuốn sách giáo khoa.
Đáng tiếc là, bởi nhiều nguyên nhân mà tiến trình của đề án này đã có sự gián đoạn lớn. Năm 2008, công việc thực thi đề án bắt đầu được phục hồi. Với sự hỗ trợ của Quĩ nghiên cứu khoa học nhân văn Nga, hồi tháng 10 - tháng12 đã có đoàn nghiên cứu từ Matxcơva đi Việt Nam để nghiên cứu ngôn ngữ Cờ Lao, thuộc ngữ hệ Thái-Ka Đai. Người dân tộc Cờ Lao sinh sống ở miền Nam Trung Quốc và tỉnh Hà Giang phía Bắc Việt Nam. Tại Trung Quốc, có mấy trăm ngàn người, còn ở Việt Nam sắc dân Cờ Lao gồm 1.850 người. Tuy ít hơn, nhưng người Cờ Lao ở Việt Nam gìn giữ ngôn ngữ của dân tộc mình tốt hơn.
Công tác thực địa được tiến hành tại hai huyện Yên Minh và Đồng Văn, với 3 nhóm: Cờ Lao đỏ, Cờ Lao xanh và Cờ Lao trắng. Trong thành phần đoàn công tác chuyên môn, thì từ Matxcơva sang có 5 người, từ Hà Nội có 4 cán bộ của Viện Ngôn ngữ học Việt Nam. Nét độc đáo của đợt điền dã này là ở chỗ, bên cạnh các nhà khoa học Nga như bà Irina Samarina và Svetlana Britova, cán bộ nghiên cứu của Viện Ngôn ngữ thuộc Viện Hàn lâm khoa học Nga, tham gia chuyến khảo sát thực địa còn có những thành viên rất tích cực, năng động và trẻ trung – đó là nhóm sinh viên ngành Việt Nam học của trường Đại học Tổng hợp Nhân văn quốc gia Nga. Đối với các bạn trẻ này, đây không chỉ là những công việc nghiêm túc và phức tạp, mà còn là chuyến đi đầu tiên để làm quen với đất nước Việt Nam, trong khi họ mới vừa học lên năm thứ II đại học. Thế nhưng, các sinh viên Nga trẻ măng này đã đảm đương công việc một cách tuyệt vời, - như nhận xét đầy hài lòng và tự hào của bà Irina Samarina - người lãnh đạo đoàn điền dã về phía Nga. Bà cho biết: “Chúng tôi đã tiến hành ký âm hơn 10.500 từ, mô tả kết cấu ngữ pháp. Chúng tôi đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng cho chuyến đi thực địa ở Việt Nam, sau đó soạn các dữ liệu, dịch các từ sang tiếng Anh, viết thu hoạch của đợt công tác. Các sinh viên Nga đã làm việc y như những nhà khoa học thực thụ”.
Vậy, đặc điểm của tiếng Cờ Lao là gì?
Bà Samarina cho biết: “Đó là thứ ngôn ngữ rất độc đáo và thú vị. Từ rất ngắn, nhiều từ tạo thành từ một âm thống nhất, có 5 thanh điệu, và ngữ pháp khá phức tạp”.
Ngoài công việc ra, thì các sinh viên Nga có thích Việt Nam chăng?
Giáo viên hướng dẫn của nhóm sinh viên Nga nhận xét: “Tất cả các em đều rất hào hứng và muốn đi Việt Nam thêm nữa. Địa điểm cực đẹp, núi non có rừng rậm bao phủ, núi thì càng leo càng thấy cao. Rất thông cảm với những người dân địa phương, vì điều kiện sinh sống tại đó không dễ dàng, hiện không hề có nguồn nước và đường giao thông”.
Một câu hỏi với nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: những tư liệu điền dã vừa thu thập sẽ được sử dụng thế nào ? Chuyên viên Irina Samarina hé mở những dự định ấp ủ: “Chúng tôi muốn xuất bản cuốn sách nghiêm túc với các kết quả chuyến thực địa điền dã, một cuốn sách thật đẹp, với nhiều hình ảnh minh họa, kèm theo băng ghi tiếng và hình, ghi các tư liệu đã tập hợp được trong thời gian công tác ở Việt Nam...Công việc của chúng tôi không những có ý nghĩa khoa học, mà còn có tác dụng thực tiễn, - bà Irina Samarina nói tiếp. Tại tỉnh Hà Giang đã thông qua chương trình bảo tồn văn hóa của các dân tộc ít người trên địa bàn này, và giành quan tâm lớn cho việc phát hành những cuốn Từ điển song ngữ, thí dụ như Từ điển Việt- Cờ Lao. Vì vậy hiển nhiên công trình nghiên cứu của chúng tôi rất thích hợp và có ích cho các bạn Việt Nam”.
Đan Thi dịch