Trốn visa và chế visa dởm.
Như đã viết, trốn visa là một việc khá cực nhọc và hao tâm tổn trí. Nhưng không làm thế thì anh chẳng đi đâu được sất, đi chơi cũng chịu, đi thăm bạn bè lại càng không thể được. Một năm, trường chỉ cấp visa chủ yếu vào đợt nghỉ đông và nghỉ hè, còn nhu cầu đi lại của anh em thì có…quanh năm. Nói thẳng ra, nhu cầu đi chơi của dân ta thì hơi bị ít, chủ yếu là mang vác hàng hóa từ thành phố nọ đến thành phố kia để kiếm tiền chênh lệch, hành động này còn gọi nôm na là đi buôn. Thử hình dung một đoạn phim như sau: Một chiếc taxi hiệu Volga trờ đến cổng ga Komsomolski, cửa bật mở, một người châu Á nhỏ thó mặc chiếc áo Natô, đi đôi giày thể thao, tay xách một diplomat bước nhanh ra ngoài. Gã kín đáo đưa mắt nhìn quanh (nghe giống phim hình sự quá)rồi rảo bước rất nhanh đến platforma-nơi đỗ đoàn tàu Krasnaya strela-Mũi tên đỏ chuẩn bị khởi hành đi Leningrad. Gã dừng lại bên một nhân viên trực toa đồng phục nghiêm chỉnh, mũi đỏ ửng lên vì uống nhiều rượu và thì thầm vài câu. Rồi gã đường hoàng bước lên tàu, chui tọt vào ngồi ở phòng… nhân viên trực toa. Tàu chạy, gã thở phào, chốt cửa lại và …ngủ yên lành, như là trên thế giới này không hề tồn tại visa, không hề có công an, và không hề có chiếc diplomat đựng đồng hồ điện tử và mấy tập “séc” mà dân buôn vẫn quen gọi là đỏ. Mờ sáng, tàu đến Len, gã đi ra cửa sau khi đã dúi cho nhân viên trực toa mấy tờ đo đỏ. Hết đoạn phim. Đây chính là cảnh thường gặp trên các chuyến tàu dọc ngang đất nước Xô viết rộng lớn thời chúng tôi bị quản lý đi lại bằng visa.
Một gã thầy bói đã xem cho tôi trước khi sang Liên xô rằng hãy cẩn thận kẻo vướng vòng lao lý. Bây giờ nghĩ lại, thấy hóa ra cũng có lý. Chí ít trong gần 6 năm ở LX, tôi cũng đã 2 lần “xộ” khám.Lần một lúc mới sang lơ ngơ bị chú công an Tây lừa vào đồn và bị muỗi đốt như đã kể trên đây. Còn lần hai là trước khi về nước, đi trốn visa lần cuối xem sao. Lần đó, nhân lúc đang ngồi chờ nhận bằng tốt nghiệp, rỗi rãi quá, tôi và một anh bạn thân tên Huy bỗng nảy ra ý định xuống thăm một ông anh mới ở Việt Nam sang thực tập ở thành phố Velikie Luki. Hai anh em khởi hành từ ga Rizki. Cũng sử dụng cách đút lót các nhân viên trực tàu, chúng tôi mò đến thành phố có cái tên kỳ dị này sau 18 tiếng tàu chợ. Xuống tàu, alô vào “ốp” cho ông anh. Sau một lúc lơ vơ đầy cảnh giác ngoài ga, chúng tôi được ông anh ngồi taxi ra đón về…chợ nông trang. Thấy chúng tôi há mồm ra ngạc nhiên, anh khoát tay:” Vào đây mua vài con cá với đồ mồi đã, tí nữa tìm cách vào ốp sau”. Gần trưa, tôi và Huy cũng lọt được vào ốp nọ sau khi trà trộn vào một đám đông quân ta đi qua thường trực. Mấy ông anh hí hửng chặt chặt, thái thái, râm ran chuẩn bị đãi khách thủ đô xuống chơi. Bỗng có một gã hớt hải chạy đến, nói không ra hơi:”Trốn đi, trốn đi. Chúng nó đang đi kiểm tra đấy”. Ông anh mặt tái dại, chúng tôi mặt cũng tái dại nhìn quanh phòng, nơi đây đúng là “không nơi ẩn nấp”. Hai thằng líu ríu chạy ra…toa lét, chốt cửa lại. Một lúc sau, công an đến đập cửa toa-lét, tóm sống hai thằng trốn visa, áp tải ra đồn. Hai thằng hụt mất bữa ngon, bụng thì đói mà miệng vẫn lải nhải thanh minh thanh nga, rồi trình cả Thẻ sinh viên ra mà “nó” vẫn không tha. Đêm đó, chúng tôi lại bị giam lỏng trong một phòng, sáng hôm sau các đồng chí công an đánh xe áp tải ra ga, chờ cho tàu chạy hẳn rồi mới quay trở về.
Kết luận rút ra từ câu chuyện dớ dẩn này: an toàn trên đường đi, nhưng đến nơi chưa chắc đã an toàn. Trốn visa có nhiều bất trắc là vậy. Đi không còn đỡ, nhỡ đi buôn mà bị kiểm tra, lộ rõ là sperkuliant-buôn lậu thì cầm chắc bị Sứ quán cảnh cáo toàn Liên bang, thậm chí bị đuổi về nước ngon ơ.
Thôi, không kể về chuyện trốn visa nữa vì chán như con gián. Bây giờ nói đến chuyện chế visa dởm.
Như đã nói, đối với người Việt thời đó visa có giá trị vô cùng vì nó hiếm hoi. Trong cái khó ló cái khôn, cánh sinh viên nghĩ ra cách “tái sử dụng” visa. Có hai cách làm:Một là ngâm tờ visa đã sử dụng vào nước chanh hoặc dấm để chữ bút bi ghi trên đó bị mờ hẳn đi và viết lại visa với địa điểm mới, hạn dùng mới. Cách thứ hai khó hơn, chỉ các anh chàng có 10 hoa tay mới sử dụng. Dùng ngón trỏ và ngón cái tay phải uốn cong lưỡi dao lam mới, sẽ sàng cạo và tẩy đi một lớp giấy mỏng trên cùng, theo các con chữ. Nhớ thật tỉ mẩn, bởi hơi mạnh tay một chút, tờ visa yêu quý sẽ bị thủng. Cạo xong, viết mới lại visa. Lưu ý phải viết đúng kiểu chữ của người Nga hay viết (cái này phải tập nhiều), hoặc tiện hơn, nhờ ông bạn Tây cùng phòng viết hộ, thế là xong. Các đồng chí trực toa tàu hay công an, cứ thấy anh ngoại quốc tự tin chìa visa ra là đã thấy xúc động rồi, mấy ai đi cầm săm soi kỹ lưỡng nên trò tẩy visa rất ít khi bị phát hiện.
Còn trò này thì mới thật là “đại liều”: Làm visa rởm. Như đã viết ở trên, có nhiều trường cấp visa dưới dạng đánh máy. Vậy đồ nghề làm visa rởm tất nhiên là phải có một chiếc máy chữ, một thếp giấy nâu nâu gần giống loại giấy vẫn hay dùng, và tất nhiên, một con dấu rởm. Tôi biết chắc hai thằng ku em năm dưới ở trường khác làm trò này, nhưng chịu, không biết chúng tự khắc dấu hay khắc dấu từ nhà gửi sang. Chỉ biết là cầm “sản phẩm” của các chú này làm, không thể nghi ngờ đó là hàng nhái. Sản phẩm visa dởm loại này đầu tiên là làm cho anh em sinh viên quen biết, sau này khi công nhân xuất khẩu Việt Nam ồ ạt đổ vào nội đô Matxcơva, nó trở thành “của độc”, bán thu được bộn tiền. Các chú này thấy kiếm ăn dễ quá, suốt đêm lụi hụi mổ cò và đóng dấu, bỏ bê cả chuyện học hành. Về sau tôi được biết rằng mấy tay liều này còn làm rởm cả thị thực xuất cảnh, đóng vào hộ chiếu cho những ai có nhu cầu đi chơi Bungari, Balan…Một thằng bạn thân học cùng lớp tôi tên V.đã đi Balan kiểu như thế, lớ ngớ thế nào mà lại bị sét đánh với một em và đã ở lại Vacsava, sinh con đẻ cái đề huề. Visa dởm trong trường hợp này là nguyên nhân sâu xa dẫn đến một cuộc hôn nhân Việt-Ba và sự ra đời của một thằng cu và một cái hĩm mang hai dòng máu. Tháng trước, V.mới gửi e-mail cho tôi, báo là cuộc sống “ở bển” êm đềm hạnh phúc lắm.
Có thể ai đó ngạc nhiên lắm khi đọc những dòng chữ này, thốt lên:”Làm gì có chuyện khổ sở như thế, đi Tây mà khó khăn đến thế kia à ?”.Đến bây giờ, khi kỳ cạch gõ những dòng này, tôi cũng…tự băn khoăn hỏi mình như thế. Ây dà, như các cụ vẫn nói, đã có một thời như thế đấy, phải chép lại không vài năm nữa lại quên.