(Tiếp theo)
Bước vào thế giới bom hydro
Đây là một công việc nguy hiểm quá sức tưởng tượng. Tướng Andrei Khrulev, một người bạn của Kapitsa đã kể với Kapitsa về cuộc đối thoại giữa Beria và Stalin. Beria muốn cái đầu của Kapitsa, nhưng Stalin đã nói với y rằng mặc dù có thể sa thải Kapitsa nhưng không thể giết ông. Rõ ràng là Stalin đã rất coi trọng Kapitsa, một nhà vật lý nổi tiếng thế giới: ông là thành viên của Hội Hoàng gia Anh.
Kapitsa thoát nạn, mặc dù ông vẫn phải chịu sự quản thúc tại nhà cho đến khi Stalin chết. Tuy nhiên, trong thời gian này, Landau đã tham gia vào chương trình tối mật. Công việc của ông trong chương trình chế tạo bom là tính toán dữ liệu chứ không phải phải vật lý lý thuyết. Landau là người dẫn đầu nhóm các nhà vật lý trong việc tính toán động học quả bom nhiệt hạch đầu tiên của Liên Xô (sloika). (Theo Hans Bethe, một trong những người chế tạo bom của Mỹ thì các nhà khoa học Mỹ khi đi đến một thiết kế bom tương tự đã không thể tính toán tới nơi tới chốn được như Landau.)
Phần toán học của lý thuyết bom đã được tiết lộ và xuất bản năm 1958. Vào những năm 1950, ngay trong giai đoạn còn nghiên cứu về bom, Landau đã cùng Vitaly Ginzburg thực hiện thành công một công trình nghiên cứu cực kỳ quan trọng, có ảnh hưởng sâu rộng đến sự phát triển của vật lý hiện đại. Nó là sự phát triển các phương pháp và mô hình đối với một số lớn các hệ vật lý như: siêu dẫn, hạt cơ bản, các hỗn hợp hóa học... Nó đã tiên liệu được những hiện tượng chung nhất của sự phá vỡ đối xứng, một điều rất quan trọng đối với các nhà lý thuyết hạt.
Một điều trớ trêu là, vì những đóng góp lớn cho các chương trình bom nguyên tử và bom hydro, Landau đã nhận hai giải thưởng Stalin vào năm 1949 và 1953. Năm 1954, ông được phong tặng danh hiệu "Anh hùng Lao động Xã hội chủ nghĩa."
Năm 1957, có lẽ Landau đã xin được Đảng Cộng Sản cho phép đi ra nước ngoài. Theo yêu cầu của Đảng, KGB đã thu thập tư liệu về những cuộc trao đổi giữa Landau và các bạn ông trong giai đoạn 1947-1957. Theo như KGB mô tả thì họ đã thu được những tư liệu này bằng "những kỹ thuật đặc biệt". Chúng được cất trữ trong tập hồ sơ của Đảng Cộng Sản, hiện giờ đã được tiết lộ.
Trong những tư liệu này, Landau đã tự gọi mình là một "nhà khoa học nô lệ". Điều đó có thể hiểu được, vì bản chất con người Landau là thích chống đối. Hơn nữa, những gì mà Landau đã từng phải trải qua trong những năm 1930 đã khiến ông trở nên đối địch với Stalin. Nhưng theo tư liệu này thì, trong con người Landau còn có một sự biến đổi quan điểm chính trị sâu sắc hơn nhiều. Có lần, một người bạn của Landau nói rằng, nếu Lenin mà sống lại thì Người sẽ cảm thấy rất kinh hoàng vì những gì Người nhìn thấy. Landau cãi lại ngay: "chính Lenin cũng sẽ làm như vậy thôi"...
Có thể thấy một cách rõ ràng rằng, sự nhìn nhận của Landau là rất không bình thường (có lẽ trong trường hợp này, ông đã không giữ được bình tĩnh để phân biệt và nhận xét cho thấu đáo). Hầu hết tất cả đồng nghiệp của Landau cũng đều là niềm tự hào của Liên Xô xã hội chủ nghĩa - bao gồm cả Evgenyevich Tamm, người nhận giải Nobel Vật lý đầu tiên của Liên Xô và Andrei Sakharov, người nhận giải Nobel Hòa bình đầu tiên của Liên Xô. Tất cả bọn họ đều thấy được tội lỗi của Stalin và coi Stalin như một kẻ đã phản bội lại lý tưởng của Lenin. Đối với họ, Lenin vẫn luôn là một người anh hùng.
Có lẽ chỉ có hai nhà vật lý là dám bày tỏ sự chán ghét cái công việc làm bom cho Stalin. Một người là Landau, người kia là Mikhail Leontovich, người mà năm 1951 đã dẫn đầu nhóm nghiên cứu lý thuyết trong chương trình nhiệt hạch của Liên Xô. Landau đã phục vụ cho chương trình bom bởi vì nó sẽ bảo vệ ông trước giới cầm quyền. Ông đã cố gắng giới hạn sự tham gia của mình và một lần ông đã điên lên chửi bới Yakov Zeldovich vì Zeldovich đã muốn phát triển hơn nữa quả bom. Sau khi Stalin chết, Landau đã nói người học trò Isaac M. Khalatnikov: "Thế đấy! Ông ta đã biến rồi! Bây giờ thì tôi không sợ ông ta nữa và tôi cũng sẽ không làm cái gì liên quan đến vũ khí nguyên tử nữa."
Tuy nhiên, vẫn còn một câu hỏi: tại sao Landau hoàn toàn không thích làm bom mà sự đóng góp của ông cho chương trình bom lại nhiều và quan trọng như vậy? Chính Khalatnikov, người đã trở thành giám đốc của Viện Vật lý Lý thuyết Landau (thành lập năm 1965) đã trả lời câu hỏi này: Landau đơn giản là không có khả năng làm được những công việc kém chất lượng.
Năm 1962, Landau bị tai nạn ôtô. Ông sống được, nhưng não bị tổn thương và không thể tiếp tục nghiên cứu khoa học. Ông mất đúng vào ngày 1 tháng 4 năm 1968. Học trò của ông, Alexander I. Ahkiezer khi nhận được tin này đã cứ ngỡ rằng, đó chỉ là một trò đùa như thường lệ vào ngày cá tháng tư của thầy Dau...
Trần Trung lược dịch
Nguồn:
http://www.tiasang.com.vn/news?id=835