Sofia Vasilyevna Kovalevskaya
Sofia Vasilyevna Kovalevskaya - chân dung một nhà khoa học nữ luôn đam mê khoa học, dám đấu tranh và hy sinh vì niềm đam mê, vươn lên chiếm lĩnh những đỉnh cao trong khoa học. Một giải thưởng mang tên bà - Giải thưởng Kovalevskaya, đã được ra đời đầu tiên tại Việt Nam năm 1985. Giải thưởng này sau đó còn được trao cho những nhà khoa học nữ xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên ở các nước Nicaragua, El Salvador, Peru và Nam Phi.
Sofia Kovalevskaya tên đầy đủ là Sofia Vasilyevna Kovalevskaya. Bà là nhà nữ toán học đầu tiên của Nga. Bà đã từng theo học Karl Weierstrass - một nhà toán học nổi tiếng người Đức. Năm 1884, bà được phong giáo sư tại Đại học Stockholm và là người phụ nữ thứ ba của châu Âu được phong hàm giáo sư.
Kovalevskaya sinh ngày 15.1.1850 tại Moscow, Nga. Cha là Vasily Vasilievich Krukovsky (1800-1874), một sỹ quan pháo binh mang hai dòng máu Ba Lan - Nga; mẹ là Elizaveta Fyodorovna Schubert (1820-1879), một phụ nữ người Đức, cháu gái của Theodor Schubert - một nhà toán học, thiên văn học của Viện Hàn lâm Khoa học St. Petersburg.
Toán học đã thực sự cuốn hút Sofia ngay từ nhỏ. Khi mới 11 tuổi, bà đã dán đầy bức tường trong phòng ngủ của mình những bài giảng của Ostrogradsky về phép tính tích phân và vi phân. Việc tự mình nghiên cứu những bài giảng đó chính là sự khởi đầu, đưa bà đến với thế giới toán học sau này. Bà đã viết trong nhật ký của mình: “Tôi không thể hiểu hết ý nghĩa của các khái niệm đó, nhưng dường như chúng đã truyền cho tôi một sự sùng bái toán học - một bộ môn khoa học cao quý, thiêng liêng và đầy bí hiểm, nơi có những con người kỳ diệu với những điều kỳ diệu”.
Cha của Sofia không muốn con gái theo đuổi ngành học này nhưng với sự quyết tâm, lòng đam mê của mình, bà đã mượn bản sao cuốn Đại số học của Bourdeu về nghiên cứu vào ban đêm, khi cả nhà đã đi ngủ. Trước sự đam mê của bà, giáo sư Tyrtov, một người hàng xóm, đã nói với cha của Sofia nên khuyến khích bà học toán. Tuy nhiên, phải mất vài năm sau, bà mới được phép theo học các khoá riêng về toán học.
Để tiếp tục con đường nghiên cứu khoa học của mình, tháng 9.1868, bà kết hôn giả với Vladimir Kovalevski - một nhà cổ sinh vật học trẻ tuổi (ở Nga thời đó, phụ nữ không được học đại học, muốn học đại học phải ra nước ngoài; nhưng muốn có hộ chiếu thì phải là con gái đã có chồng). Cuộc hôn nhân giả này đã gây ra nhiều vấn đề rắc rối cho Sofia với các cuộc tranh cãi triền miên và những hiểu lầm của người chồng.
Năm 1869, Sofia đến Heidelberg (Đức) để học toán và các môn khoa học tự nhiên khác, nhưng các trường đại học ở đây không tiếp nhận các sinh viên nữ. Bà phải nỗ lực thuyết phục để theo học dự thính và bà đã học rất tốt. Ngay lập tức, bà đã thu hút được sự chú ý của các giáo viên với khả năng tiếp nhận toán học một cách phi thường của mình. GS Konigsberger, nhà hoá học lỗi lạc Kirchhoff và các giáo sư khác trong trường đều yêu mến cô học trò xuất sắc của mình.
Năm 1871, theo sự giới thiệu của GS Konigsberger, bà chuyển đến Berlin (Đức) để theo học Weierstrass - thầy của Konigsberger. Nhưng, bất chấp những cố gắng của Weierstrass, Ban giám hiệu đã từ chối cho phép bà tham gia các khoá học. Chính sự khó khăn này lại là một may mắn lớn đối với Sofia khi bà được học riêng với Weierstrass hơn 4 năm. Mùa xuân năm 1874, bà đã công bố 3 bài báo nghiên cứu về khoa học, Weierstrass cho rằng, mỗi bài báo này xứng đáng với học vị tiến sỹ. Đó là các bài báo: Tích phân Abel (Abelian integrals); phương trình đạo hàm riêng (Partial differential equations) và bổ sung, nhận xét về nghiên cứu hình dáng vành sao Thổ - hành tinh thứ 6 của hệ Mặt trời (Saturn’s Rings). Bài báo đầu tiên về tích phân Abel được công bố trong Tạp chí Crelle năm 1875 là một sự đóng góp rất đáng chú ý, chứng tỏ bà đã làm chủ hoàn toàn lý thuyết của Weierstrass.
Tháng 6.1874, Kovalevskaya được nhận bằng tiến sỹ của Đại học Goettingen. Tháng 9.1874, trở về Petersburg, nhưng bà vẫn không có chỗ đứng trong giới khoa học. Có rất nhiều nguyên nhân nhưng vấn đề giới tính vẫn là nguyên nhân gây cản trở lớn nhất. Trong suốt 6 năm sau đó, bà không tiếp tục được công việc nghiên cứu ưa thích của mình. Năm 1878, bà sinh con gái. Năm 1880, bà quay lại Moscow, nhưng một lần nữa, những nỗ lực để làm nghiên cứu khoa học tại các trường đại học lại không thành. Một năm sau, bà rời Moscow tới Berlin, rồi Paris, bắt đầu trở lại các nghiên cứu toán học của mình. Năm 1882, bà bắt đầu nghiên cứu về khúc xạ ánh sáng và viết 3 bài báo về đề tài này.
Mùa xuân năm 1883, Vladimir, người chồng mà Sofia đã ly thân trong 2 năm, đã tự tử. Bà vùi đầu vào công thức toán học nhằm xua đi những cảm giác tội lỗi. Vượt qua những phản đối, cuối cùng bà đã giành được chức vụ giáo sư ngoại ngạch (privat docent) ở Stockholm (Thuỵ Điển). Bà bắt đầu giảng dạy ở đây từ năm 1884 và nửa năm sau, bà được phong quyền giáo sư (extraordinary professorship). Năm 1888, bà hoàn thành xuất sắc công trình “Về sự quay một vật rắn xung quanh một điểm đứng yên” và được giải thưởng của hai Viện Hàn lâm Khoa học: Pháp và Thụy Điển. Đến tháng 6.1889, bà là người phụ nữ đầu tiên được bầu là Viện sỹ Thông tấn của Viện Hàn lâm Khoa học St. Petersburg.
Trong những năm ở Stockholm, bà đã tiến hành nhiều nghiên cứu quan trọng và giảng dạy về những vấn đề mới trong giải tích, trở thành Tổng biên tập Tạp chí Toán học Acta, tham gia tổ chức các hội nghị khoa học quốc tế. Vị trí của bà đã làm thay đổi cái nhìn của xã hội đối với nữ giới. Bà bắt đầu viết hồi ký, sáng tác văn học, như viết tiểu thuyết “Người đàn bà theo chủ nghĩa hư vô”, “Những kỷ niệm thời thơ ấu” và những vở kịch - những công việc mà bà rất yêu thích khi còn trẻ.
Công trình được công bố cuối cùng của Kovalevskaya là một bài báo ngắn Về một định lý của M. Bruns (Sur un théorème de M. Bruns), trong đó bà đưa ra một chứng minh mới, đơn giản hơn định lý Bruns về tính chất của hàm thế năng (potential function) của vật thể đồng nhất (homogeneous body). Đầu năm 1891, khi đang trên đỉnh cao của sáng tạo toán học và vinh quang, Kovalevskaya đã mất vì cảm.
Sự ra đời của Giải thưởng Kovalevskaya Việt Nam
Vào đầu thập kỷ 70 của thế kỷ XX, tại Trường Đại học Princeton, bang New Jersey - một trong những Đại học danh tiếng của Hoa Kỳ - một cuộc biểu tình có quy mô lớn của sinh viên đã diễn ra nhằm phản đối cuộc chiến tranh ở Việt Nam. 200 sinh viên đã bị bắt giữ, trong đó có ông Neal Koblitz và bà Ann Hibner - những người sau này trở thành tiến sỹ toán học và tiến sỹ sử học, đồng thời là đôi vợ chồng sáng lập ra Quỹ Kovalevskaya.
Gặp gỡ các nhà toán học Việt Nam tại các hội thảo khoa học quốc tế, và sau chuyến thăm Việt Nam năm 1978, ông bà Koblitz đã phát triển mối quan hệ hợp tác và hỗ trợ cho các nhà toán học Việt Nam cũng như Viện Toán học Việt Nam. Tuy nhiên, ý tưởng hỗ trợ các nhà khoa học nữ Việt Nam chỉ trở thành hiện thực trong lần thứ 3 ông bà tới thăm Việt Nam vào năm 1985. Được sự ủng hộ nhiệt tình của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (LHPNVN) và bà Nguyễn Thị Bình (lúc đó là Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), ông bà Koblitz đã quyết định thành lập Quỹ giải thưởng dành cho các nhà khoa học nữ Việt Nam trong lĩnh vực tự nhiên. Quỹ mang tên nhà nữ toán học vĩ đại người Nga thế kỷ XIX - Sofia Vasilyevna Kovalevskaya - người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử hiện đại đạt học vị tiến sỹ toán học, giáo sư trường đại học, viện sỹ thông tấn Viện Hàn lâm Nga và là người phụ nữ thứ ba ở châu Âu được phong hàm giáo sư. Cuộc đời bà là chủ đề luận văn tiến sỹ lịch sử của bà Ann Koblitz. Luận văn này đã được xuất bản thành sách và Quỹ Kovalevskaya đã được ra đời từ số tiền bản quyền ít ỏi đó. Sau đó, Quỹ tiếp tục được bổ sung từ tiền bản quyền các ấn phẩm khoa học của ông bà Koblitz và sự góp tặng của một số nhà khoa học Mỹ tiến bộ.
Ban đầu, Quỹ giải thưởng chỉ có ở Việt Nam, sau đó được phát triển sang Nicaragua, El Salvador, Peru và Nam Phi. Chủ tịch của Uỷ ban Giải thưởng Kovalevskaya Việt Nam là nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình, Hội LHPNVN là cơ quan thường trực. Lúc đầu, mỗi năm, Uỷ ban xét trao giải thưởng cho 2 nhà nữ khoa học tự nhiên xuất sắc, từ năm 1993 được chuyển thành một giải cá nhân và một giải cho tập thể các nhà khoa học nữ.
Mặc dù Giải thưởng không lớn (giải cá nhân trị giá 1.500 USD, giải tập thể 2.500 USD) nhưng đã góp phần động viên, khích lệ phụ nữ Việt Nam tham gia nghiên cứu và ứng dụng khoa học vào thực tiễn, khẳng định và nâng cao vị thế của nữ trí thức Việt Nam trong giới khoa học thế giới. Đồng thời cũng ghi nhận những đóng góp có giá trị kinh tế - xã hội cao và mang tính nhân văn sâu sắc của các nhà khoa học nữ Việt Nam vào sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, phát triển đất nước. Giải thưởng Kovalevskaya đã trở thành một giải uy tín lớn trong giới khoa học Việt Nam. Hơn 20 năm qua, Quỹ đã lựa chọn và trao giải cho 28 cá nhân và 12 tập thể xuất sắc. Ngoài việc trao giải thưởng cho các nhà khoa học nữ, Quỹ còn hỗ trợ nhiều hoạt động khác cho phụ nữ Việt Nam như: Học bổng cho các tài năng trẻ trong khoa học tự nhiên; tổ chức các hội thảo “Phụ nữ và khoa học”, “Phụ nữ và nông nghiệp”; hỗ trợ một số trang thiết bị nghe nhìn cho Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; hỗ trợ máy khâu cho trung tâm dạy nghề của Hội LHPNVN...
Credit: Tạp chí hoạt động khoa học