Vào một ngày thu ấm áp, tiếng cười đùa của lũ trẻ không thể cản trở thầy giáo Rôlăng mơ màng ngủ gà ngủ gật. Bỗng từ tầng dưới của một kí túc xá riêng ở Kadan vang lên một tiếng nổ long trời. Chắc mẩm đã xảy ra sự cố gì nguy hiểm, thầy vội vã lao xuống tầng hầm, lát sau ông lôi ra được một chú bé, mặt mày tái nhợt, đầu tóc rối bù - đó là chú bé Xasa Butlerop, một học sinh rất say mê môn Hóa, lợi dụng lúc vắng người coi sóc , đã bí mật biến nhà ở thành "phòng thí nghiệm" riêng của mình. Vì hành động tinh nghịch đó , thầy đã phạt giam cậu và theo quýêt định "sáng suốt" của hội đồng nhà trường, cậu đã bị dẫn đi diễu qua nhà ăn trước ngực đeo một tấm bảng ghi hàng chữ lớn :" Nhà hóa học vĩ đại".
Tất nhiên khi nghĩ ra dòng chữ chế nhạo này, các thầy giáo của Xasa đâu có ngờ rằng nó đã trở thành lời tiên đóan, rằng kẻ đã bị buộc tội là vi phạm nội quy của nhà trường sẽ trở thành nhà hóa học vĩ đại thực sự: Alecxandro Mikhailovich Butlerop - niềm tự hào và vinh quang của nền khoa học Nga.Lúc này Xasa Butlerop mới tròn 8 tuổi.
Đối với đầu óc măng sữa của cậu, không có cái gì thích thú hơn là ẩn mình ở một nơi thăng vắng và tiến hành những thí nghiệm hết sức bình thường nhưng lại đưa đến những biến đổi lạ kì.
Song cậu không chỉ đơn thuần ham thích những sự biến đổi đó và ngắm nhìn tất cả những gì xảy ra trong bình và ống nghiệm mà còn cố tìm hiều xem tại sao hỗn hợp các chất này lại thu được một chất hoàn toàc khác, với những tính chất mới khác hẳn chất ban đầu. Xasa Butlerop hòa tan đồng sunfat trong nước, bỏ vào trong đó chiếc đinh sáng lóang và quan sát một cách say mê chiếc đinh đó được phủ một lớp đồng đỏ như thế
nào. Cậu biết trọn lẫn xampết, lưu hùynh và than theo một tỷ lệ thích hợp để được thuốc nổ như thế nào. Chắc hẳn trong lúc làm thí nghiệm đó cậu đã gây ra tiếng nổ làm hỏang hồn thầy Rôlăng đang mơ màng.
Có lúc Xasa chưng cất chất này, làm bốc hơi chất nọ, yên lặng hàng giờ ngắm nghía đến mê say những bình thủy tinh mỏng manh trong suổ có hình thù kì dị và những dung dịch đủ màu, những luống khí xanh nhạt có mùi hắc lạ lùng.
Những ngày nghỉ về nhà, lúc cha đi vắng , cậu tha thẩn một mình lủi thủi , đơn côi. Cậu không hề biết mặt mẹ mình, bà qua đời khi cậu chưa tròn 11 ngày tuổi. Xasa lớn lên trong sự chăm sóc và nuôi dưỡng của bố. Ông đã dồn hết tình yêu thương cho cậu. Họ sống với nhau như hai người bạn. Đối với cậy, người cha là mẫu người lí tưởng. Ông, vị đại tá đã từng theo chân đoàn quân thất trận của Napoleon từ Matxcova đến Pari, lúc về hưu vẫn giữ được lòng mê say với đời lính bôn ba và mạo hiểm. Ông sống rất mẫu mực , chăm chỉ và vững vàng như một cây đại thụ.
Mùa hè, cậu cùng cha đi dạo trong rừng. Nhân đó, ông dạy cho cậu biết nhìn và biết kiếm tìm niềm vui và cái đẹp trong thiên nhiên hùng vĩ.
Xasa sớm mê say với những cuộc đi săn, những đám lửa trại và những cánh đồng quê bình lặng với những tiếng chim hót vào buổi ban mai, những giọt sương long lanh trên những cánh hoa.
Lớn lên, Butlerop đã được cha cho đi nhiều nơi. Cậu đã được thấy cảnh tráng lệ của nước Ý, vẻ bí hiểm của châu Phi và những đỉnh núi Thuỵ Sũ quanh năm tuyết phú. Cậu nặng lòng yêu mến Pari. Nhưng đối với cậu, nơi thân thương nhất trên thế giới vẫn là trang trại Butleropka của bố. Nơi đây, cậu đã sống qua thời thơ ấu, đã diễn ra những ngày tháng đẹp đẽ nhất của tuổi thiếu niên. Không ở đâu Butlerop cảm thấy dễ chịu bằng cái trang trại thuộc ngoại vi thành phố Tsixtopon xa xôi này.
Vào mùa hè, sau khì kết thức năm thứ hai Trường đại học tổng hợp Kadan, Butlerop cùng bạn bè đi thám hiểm, săn bắt côn trùng ven biển vùng Caxpi. Trong những ngày hè nóng bức, oi ả, các nhà tự nhiên học trẻ tuổi đi nhiều và mệt lả. Nhiều lúc thiếu nước họ khát đến cháy họng. Bất thình lình Butlerop ốm nặng. Bạn bè hiểu ngay anh bị bệnh thương hàn, đành bỏ dở cuộc săn lung và vội vàng đưa người bệnh về Ximbiêc cứu chữa. Biết tin, ông bố vội cấp tốc tới đó. Ông không phút nào rời khỏi giường bệnh người con. Ông chẳng còn nghĩ đến bản thân mình. Ông chỉ mong sao Xasa của ông chóng khỏi. Thế rồi, cậu con qua cơn nguy hiểm nhưng người cha cảm nhận một cách mơ hồ hình như chứng bệnh thương hàn không kiêng nể gì ông. Ông vội vã đáp tàu về nhà, về Butleropka. Còn cậu con không hề ngờ và cũng không kịp suy nghĩ về sự ra đi vội vã của cha. Ít lâu sau, cậu được tin cha cậu đã chết vì lây bệnh.
Đấy là điều đau đớn nhất đối với Butlerop. Lúc này Butlerop phải trài qua cuộc khủng hoảng tâm hồn thực sự. Trước đó, cậu nổi tiếng là người khoẻ mạnh, yêu đời. Người ta kể rằng, có lần đến thăm bạn, thấy người bạn vắng nhà, chàng thanh niên Butlerop đã lấy thanh sắt cời than uốn cong thành hình chữ “B” treo lên cửa thay cho tấm danh thiếp. Thế mà giờ đây, trong một thời gian ngắn, cậu đã trở thành một người xanh xao và ủ rũ.
Butleropka bây giờ chỉ còn trơ lại mỗi căn nhà vắng vẻ. Sau này Butlerop về đây để quên đi những nỗi ưu phiền và tìm niềm an ủi trong những ngày nặng lề nhất.
Cậu cảm thấy hạnh phúc trong căn nhà của cha và cũng chính ở nơi đây, Butlerop đã sống những giây phút cuối cùng của cuộc đời.
Lúc này ở trường ĐH Kadan, giáo sư Zinin được tất cả các sinh viên yêu mến. Ông đã truyền cho các sinh viên nhiệt tình khoa học và tinh thần tận tuỵ đối với công việc. Butlerop đã được dự các bài giảng đầy xúc động của ông. Trong hang chục học trò, Zinin đã phát hiện ra Butlerop, đã dạy cậy cách tóm tắt và đi sâu vào bản chất các hiện tượng. Cũng có thể vì vậy mà luận án đầu tiên của cậu đã làm cho mọi người sửng sốt. Nhà hoá học tương lai chọn đề tài xung quanh “loài bướm ngày thuộc khu hệ động vật Vonga – Uran”. Trong công trình này, Butlerop đã lập bộ sưu tập và đi sâu nghiên cứu 1133 loài bướm. Hội đồng bác học đã nhất trí trao tặng tác giả công trình học vị phó tiến sĩ và quyết định xuất bản vào năm 1849.
Thật ra luận án này là kết quả của sự đam mê từ bé của Butlerop và đây cũng là món quà anh kỉ niệm người cha thân yêu của mình. Sau này, khoảng năm 1850, Butlerop vẫn tiếp tục trao đổi thư từ với các nhà côn trùng học trong và ngoài nước nhằm soạn thảo cuốn danh mục bươm bướm phần châu Âu thuộc Nga, thậm chí còn dự định xây dựng danh mực bươm bướm châu Âu. Đồng thời giúp các nhà côn trùng học khác mô tả những chú bướm ngày sặc sỡ. Nhờ những đóng góp này mà Butlerop đã được Hội Côn Trùng Học tỉnh Stettin nước Đức chọn làm hội viên của hội.
Sự say mê côn trùng học chừng như đã giúp trau dồi ở chàng thanh niên Butlerop những phẩm chất cần thiết của một nhà nghiên cứu đó là : khát vọng đạt đến tình hệ thống nghiêm ngặt trong công tác, óc quan sát và sự chú ý tới những việc tưởng chừng như vun vặt…
Butlerop bảo vệ luân án và chuẩn bị được phong giáo sư vào năm anh 21 tuổi. Lúc này trường đại học thiếu một chân phó giáo sư, người thầy cũ của Butlerop là Clauxo đã đề nghị người học trò yêu của mình giữ chức vụ ấy. Trong quyết định của khoa có ghi: “ Về phái mình, khoa hoàn toàn tin tưởng rằng, Butlerop , với tấm nhìn kiến văn, tài năng và lòng yêu đối với khoa học và công tác nghiên cứu khoa học, chắc chắn sẽ đem lại vinh dự cho trường ĐH và sẽ nổi danh trong giới khoa học nếu như tình hình thuân lời cho danh hiệu bác học của ông. Do sự tín nhiệm này, khoa nhận thấy có trách nhiệm thỉnh cầu ông Butlerop về trường ĐH dưới bất cứ danh nghĩa nào”. Và thế là Butlerop bước vào con đường độc lập của mình trong khoa học.
Ông đã bắt đầu từ đâu? Từ lịch sử, Butlerop hiểu rằng muốn đi xa phải nghiên cứu kĩ kinh nghiệm của những người đi trước. Ông say mê tất cả những gì đã có trong lịch sử khoa học cớ tên là hoá học hữu cơ. Và vì khoa học ông đã dâng trọn cả cuộc đời mình.
Đi sâu vào lịch sử, Butlerop tìm thấy đề tài cho luân án thứ hai của mình “ Bàn về sự oxi hoá các hợp chất hữu cơ”. Và đây cũng là cống hiến lớn của ông cho khoa hóa học. Trong luận án này, luận án thạc sĩ, Butlerop đã vạch ra con đường nghiên cứu tiếp tục cho mình và dự báo trước thắng lời huy hoàng của hoá học hữu cơ. Với trí tuệ sắc nhạy và tài tiên đoán hiếm có, hai mươi năm trước khi Mendeleep công bố hệ thống tuần hoàn các nguyên tố hoá hoc, Butlerop đã viết trong bản luận án của mình :” Cuối cùng sẽ lúc người ta chẳng phải nghiên cứu về mặt định tính mà cả về mặt định lượng các sản phẩm của sự biến đổi hữu cơ, dần dần tìm ra và xác định các định luật thực sự của chúng và của những vật thể chiếm vị trí tự nhiên của mình trong hệ thống hoá học. Lúc ấy nhà hoá học, căn cứ vào một số tính chất đã biết của một vật thể nhất định, hiểu rõ điều kiện chung của các biến đổi đã biết, có thể dự đoán trước không lầm lẫn hiên tượng của các sản phẩm này khác và xác định trước đượcchẳng những thành phần mà cả tính chất chung của chúng. Thời điểm ấy có thể và sẽ đến với khoa học của chúng ta, tuy cò đòi hỏi chúng ta phải bỏ ra không biết bao nhiêu công sức, cong một chân trời rộng lớn đang mở ra cho những trí tuệ ham kiếm tìm”.
Nhà bác học mới 23 tuổi mà đã nhìn xa trông rọng. Phải chăng đó là phẩm chất cần thiết của những thiên tài?
Cũng trong những năm này, Butlerop đã đọc các bài giảng tại trường ĐH Kadan. Chẳng phải vừa mới đây Butlerop còn ngồi trên những cái ghế này , chăm chú lắng nghe và ghi ghi chép chép, thế mà giờ đây chàng trai trẻ đó đã đứng vững trên bục giảng, mặt hướng về các cử toạ cũng xấp xỉ tuổi anh. Năm 25 tuổi, Butlerop viết luận án thứ bai, luận án tiến sĩ hoá học và vật lí “ Bàn về tinh dầu”. Tháng 1 năm 1858, lúc này Butlerop đã 30 tuổi , ông tham dự hội nghị của Hội hoá học Pari và đọc bản báo cáo về cấu tạo phân từ của một số chat hữu cơ. Ông chỉ ra rằng các hợp chất hữu cơ hình thành xuất phát từ khả năng hoá trị của chúng. Đó là quy luật tự nhiên.
Như thế là trong hoá học, đã hình thành thuyết cấu tạo hoá học, về sau này được gọi là thuyết cấu tạo hoá học của Butlerop. Tiếp đó, tháng 9 năm 1861, đọc bản báo cáo ở Đức “Đôi điều và cấu tạo hoá học của các chất”. Bản báo cáo này mới nghe thì tưởng chẳng có gì đặc sắc nhưng trong tự “đôi điều” ở đây hàm chứa cả một cuộc cách mạng hoá học.
Chính ông là người sang lập ra trường phái hoá học hữu cơ Nga. với những bài giảng phong phú, độc đáo , xuất phát từ thực nghiệm, ông đã đào tạo sau mình cả một thế hệ các nhà hoá học xuất sắc trong đó có những người nổi tiếng như : V.V.Markonikop, A.E.Phavorxki, V.E.Tisenko,I.A.Kablukop,D.P.Konovalop v.v….
Từ năm 1878, ông được bầu làm chủ tịch Hội hoá học Nga. Butlerop là con người làm việc miệt mài và căng thăng, nhưng cũng biết nghỉ ngơi tĩnh dưỡng, thay loại hoạt động này bằng loại hoạt động khác. Khi ở thành phố, hễ có buổi tối nào rảnh rỗi là công lại đi xem hoà nhạc hoặc xem triển lãm. Ông rất thích đi dạo ở vùng quê. Trong cuộc đời, trừ những năm ở nước ngoài, hầu như năm nào ông cũng lánh một tháng hoặc hơn về sống tại trang trại Butleropka. Ở đây Butlerop trồng hoà, xây dựng, làm ruộng, chữa bệnh và đi săn.
Dân quanh vùng cho hay, Butlerop đã xây dưng được những ống dẫn nước kì lạ: ở đây, bằng lực của dòng nước, nước từ sông băng qua bờ vào ruộng. Bà con nông dân thường tìm đến ông xin thuốc. Họ tin rằng những “thứ bột” mà ông cho họ có một sức mạnh đặc biệt và có những tính chất lạ kì.
Butlerop rất thích nuôi ong. Suốt ngày ông tha thẩn bên những tổ ong. Ông có thể ngồi hang giờ quan sát cảnh sinh hoạt của loài ong trong cái tổ bằng kính do ông tự tay thiết kế. Vào những năm cuối đời, Butlerop quan tâm nhiều đến nghề nông. Ông sắm cầy bừa, máy gieo hạt và chính ông đã đưa máy ra đồng và cho chạy thử. Ông yêu tha thiết Butleropka của ông, yêu cảnh đồng quê và những người nông dân bình dị.
Người ta còn giữ được bức thư do Butlerop viết cho cha vào lúc giao thừa khi ông còn là một cậu bé con. Bức thư có tên “ Mong ước và hy vọng của con”. Trong bức thư này, cậu bé Xasa Butlerop viết “ Sau những chiến công khó nhọc vì lợi ích của Tổ Quốc, con mong muốn cuối cùng sẽ được sống yên bình ở một bơi thanh vắng của tuổi ấu thơ, nơi lần đầu tiên con được nếm trải hương vị của cuộc đời với những người mà con hằng yêu mến.. .Cuối cùng con muốn đón nhận tuổi già và cái chết một cách yên bình bên những công việc ruộng vườn dân dã, lưu lại một kỉ nịêm tốt lành và hữu ích về mình với những người xưng quanh”.
Cái chết đến với ông một cách bất ngờ. Đứng lên ghế với một quyển sách xếp trên giá cả , trượt chân ông ngã vật và cảm thấy đau dữ dội nơi chân. Nhưng rồi cảm giác đau nhanh chóng qua đi, ông chắc mẩm không gây hậu quả gì nghiêm trọng. Nhưng ông đã lầm, vẫn còn lại một khối u. Chính khối u này đã gây viêm nghẽn mạch và dẫn tới tử vong.
Ông qua đời tại trang trại Butleropka đúng như ông mong muốn. Hôm ấy là ngày 17 tháng 8 năm 1886.
Đài tưởng niệm Butlerop được dựng trước toà nhà khoa Hoá của trường ĐH tổng hợp Matxcova. Một đài tưởng niệm khác – đó chính là việc nhà xuất bản Viện Hàm lâm khoa học đã ấn hành các công trình của ông. Nhưng đài tưởng niệm vĩnh cửu, khắc sâu trong tâm tưởng người đời chính do bản thân ông tạo dựng – đó là thuyết cấu tạo hoá học mang tên Butlerop!