Bài học Tiệp khắc
Ivan Dunkel
Bốn mươi năm đã trôi qua nhưng bây giờ người ta vẫn nhớ đến sự kiện ở Tiệp Khắc tháng 8 năm 1968 vì nhiều lí do. Bắt đầu từ Gorbachev các vị đứng đầu nước Nga đã nói lời xin lỗi về hành động của quân đội Liên Xô. Vậy điều gì đã xảy ra ở Tiệp Khắc 40 năm trước và nó đã tác động đến tiến trình lịch sử thế nào?
Bộ mặt của chủ nghĩa xã hội
Tháng 1 năm 1968, do đấu tranh nội bộ đảng , Antonin Novotnyi mất chức lãnh đạo Đảng cộng sản Tiệp Khắc và thay ông là một người trẻ tuổi là Alecsandr Dubchec cùng với ê kíp cải cách của mình: Ota Sik, Eduard Goldstuke, Giri Pelikan và Zdenek Mlinar. Một người trong số họ là Zdenek Mlinar đã có tình bạn tốt với Gorbachev trong thời gian học đại học Tổng hợp Matxcova.
Nhóm của Dubchek đưa ra khẩu hiệu "Chủ nghĩa xã hội mang mang diện mạo con người ". Họ đã cố gắng cải cách nền kinh tế bằng cách đưa vào áp dụng những yếu tố thị trường, bãi bỏ chế độ kiểm duyệt, cho phép tự do báo chí, tự do hội họp, cho phép người dân đi lại với phương Tây.
Dần dần phong trào đối lập đạt được những hình thái căn bản. Các thành viên phong trào không chỉ nói về đổi mới chủ nghĩa xã hội mà đã bắt đầu nói về thay đổi chế độ nhà nước. Khách quan mà nói, hoạt động của phe đối lập có tính chất chống Liên Xô, bởi vì sự có mặt về quân sự của Liên Xô và tư cách thành viên của Tiệp Khắc trong tổ chức Hiệp ước Varsava được xem là trở ngại chính đối với tự do phát triển đất nước. Lực lượng chủ công của phe đối lập là giới thanh niên sinh viên và tầng lớp có học thức ở thành thị. Mùa hè năm 1968 các sự kiện ở Praha lên đến đỉnh điểm, các cuộc biểu tình đòi thay đổi chính quyền diễn ra trong thành phố.
Ngày 21 tháng 8 Ban lãnh đạo Hiệp ước Vacsava thông qua quyết định can thiệp tập thể vào Tiệp Khắc. Lý do can thiệp là thực hiện nghị quyết cuộc họp các đảng cộng sản CHDC Đức, Liên Xô, Ba Lan, Hungary và Bungary có sự tham gia của nhiều vị lãnh đạo đảng cộng sản Tiệp Khắc tổ chức tại Bratislava và lời kêu gọi “cứu nguy sự nghiệp chủ nghĩa xã hội” của một số thành viên chính phủ Tiệp Khắc. Và kết quả là lực lượng quân sự của CHDC Đức, Ba Lan, Hungary và Bungary tiến vào lãnh thổ Tiệp Khắc nhưng quân đội Liên Xô là lực lượng nòng cốt để trấn áp phe đối lập.
Trong vòng 36 giờ, quân đội các nước Hiệp ước Vacsava đã hoàn toàn kiểm soát lãnh thổ Tiệp Khắc.
Đến mùa thu năm 1968 đảng cộng sản đã kiểm soát được tình hình ở Tiệp Khắc. Ông Ludvic Svoboda (73 tuổi, người Séc) trở thành chủ tịch mới của đảng, còn bí thư thứ nhất BCH trung ương đảng CS Tiệp Khắc là Gustav Husac (55 tuổi, người Slovac). Họ là đại diện cho thế hệ già hơn trong đảng cộng sản.
Cuộc chiếm đóng ít đổ máu
Từ khi sự kiện xảy ra trong nhận thức của nhiều người hình thành một ý kiến là cuộc cách mạng non trẻ đã bị đàn áp bởi hành động diệt chủng của xe tăng xô viết và Liên Xô là tên đao phủ tàn bạo đã giết chết nền dân chủ. Rằng cuộc cách mạng đã bị dìm trong biển máu. Thực ra điều đó chỉ đúng một phần, phe cách mạng đã đầu hàng ngay từ đầu.
Không hề xảy ra trận đánh nào. Quân đội Tiệp Khắc hoàn toàn không kháng cự dù họ có 200 nghìn người.
Thực hiện mệnh lệnh của Bộ trưởng Quốc phòng, quân đội Tiệp Khắc án binh bất động và giữ thái độ trung lập trong suốt thời gian diễn ra sự kiện Trong dân chúng, chủ yếu ở Praha, Bratislava và các thành phố lớn, xuất hiện sự bất bình đối với tình hình. Sự chống đối của dân chúng thể hiện bằng cách lập chướng ngại vật trên đường di chuyển của các đoàn xe tăng, một số đài phát thanh bí mật, rải truyền đơn kêu gọi nhân dân Tiệp Khắc và binh sĩ các nước trong liên minh Vacsava. Lác đác xảy ra các cuộc tấn công vũ trang như ném chất cháy vào xe tăng xe bọc thép, phá phương tiện thông tin liên lạc và xe cộ, triệt hạ tượng đài chiến sỹ xô viết ở một vài thành phố và làng mạc.
Đã có những đoạn phim tư liệu nổi tiếng: đám đông những người bảo vệ cách mạng “dũng cảm” chặn xe tăng. Tôi đã được trò chuyện với nhiều sỹ quan tham gia sự kiện ở Tiệp Khắc, họ vẫn nhớ là đã có lệnh không được nổ súng.
“Vì vậy họ nằm bò ra dưới xe tăng vì biết chắc là chúng tôi sẽ dừng lại – các sỹ quan nhớ lại - Họ có thể nhổ vào mặt , thậm chí bắn vào lưng chúng tôi. Còn chúng tôi lại chẳng thể làm gì, ngay cả đấm vào mõm họ cũng không thể - mệnh lệnh là mệnh lệnh”.
Xin nói thêm là quân đội CHDC Đức hành động cứng rắn hơn nhiều: họ vẽ một vòng tròn và cảnh cáo nếu có kẻ nào ngu ngốc vượt qua đường kẻ sẽ bị tiêu diệt. Không hiểu vì sao chẳng ai chê trách người Đức trong sự kiện ở Tiệp Khắc.
Ngoài việc trấn áp bọn phản cách mạng, cuộc can thiệp này còn có một khía cạnh nữa. Trước năm 1968 quân đội Liên Xô không có mặt ở Tiệp Khắc. Bị ràng buộc bởi Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân, Liên Xô không thể triển khai vũ khí hạt nhân chiến thuật tại đó. Ngày 16 tháng 10 1968 chính phủ Liên Xô và Tiệp Khắc ký thoả thuận về điều kiện có mặt tạm thời quân đội xô viết trên lãnh thổ Tiệp Khắc “để đảm bảo an ninh của phe xã hội chủ nghĩa”. Thoả thuận này cho phép bố trí tên lửa ở Tiệp Khắc.
Thành quả của năm 68
Trong khi đó hậu quả của việc đưa quân đội vào Tiệp Khắc thể hiện rất rõ rệt và người ta sẽ còn la ó Liên Xô và phe xã hội chủ nghĩa rất lâu. Việc can thiệp vào Tiệp Khắc làm cho những người biết suy nghĩ tức giận, trong số đó có cả những người có quan điểm cộng sản xã hội chủ nghĩa cánh tả trong phe xã hội chủ nghĩa và trên toàn thế giới. Đã có những nhóm bất đồng chính kiến phát biểu phản đối ở Matxcova liên quan đến tình hình ở Tiệp Khắc. Dấu hiệu đáng lo ngại nhất đối với Liên Xô là thái độ của Rumani từ chối ủng hộ hành động ở Tiệp Khắc. Đây là bằng chứng rõ ràng về sự bất hoà trong khối Hiệp ước Vacsava.
Ngày 12/9/1968 Anbani rút ra khỏi khối Hiệp ước Vacsava. Sự kiện ở Tiệp Khắc làm cho ban lãnh đạo CHND Trung Hoa nghĩ rằng Liên Xô có ý định lặp lại “kịch bản Tiệp Khắc” ở Trung Quốc dười chiêu bài giúp đỡ cuộc đấu tranh phe phái trong lãnh đạo Trung Quốc.
Những đảng cộng sản lớn ở Tây Âu (Pháp, Ý, Tây Ban Nha) trước đây cố gắng phối hợp cương lĩnh của mình với ý kiến của các đảng cầm quyền Đông Âu đã quay ra phê phán hành động của Liên Xô và đoạn tuyệt với quan điểm chính trị tư tưởng của các nước khối Vacsava. Các đảng cộng sản Nam Tư, Nhật Bản và cả Trung Quốc cũng lên tiếng phê phán hành động Liên Xô.
Còn một hậu quả nữa là người ta ngày càng nghi ngờ đối với các đảng viên trẻ được đề bạt và thế là xuất hiện tầng lớp “lão làng Kremli”.
Xu hướng chuyển giao quyền lực “theo vòng tròn” trong phạm vi những người cùng một thế hệ những năm chiến tranh càng rõ hơn. Điều đó phá vỡ tiến trình đổi mới cán bộ và làm lão hoá tầng lớp lãnh đạo cao cấp trong đảng.
Nguồn :
http://www.strana.ru/doc.html?id=107624&cid=1