“Din ba cầu” - người anh hùng trên đường Hồ Chí Minh
Đọc tiểu thuyết “Mở rừng” của nhà văn Lê Lựu mới thấy những người lính lái xe vất vả như thế nào để chi viện cho tiền tuyến. Một đêm trên một cung đường có thể bị đốt mất vài chục đến cả trăm xe tải như chơi. Và cũng từ đó suy ra, số lượng ô tô của chúng ta được Liên Xô, Trung Quốc cung cấp cũng rất nhiều. Hồi đầu là những chiếc Din, Gát, Hồng Hà (Honghe), Giải Phóng (Jiefang) một cầu, nhưng do đường bị đánh hỏng nhiều, sự xuất hiện của chiếc Din 3 cầu – Zil -157 gần như là một sự kiện, một mốc son, vì nhanh chóng nó trở thành người anh hùng trên đường Trường Sơn. Câu khẩu hiệu gắn liền với nó ngay từ nhà máy: “không có đường? không thành vấn đề!” đã vượt hàng vạn cây số từ đất nước của Lê-nin vĩ đại đến rừng xanh núi thẳm biên giới Việt Lào. Có lẽ từ sau khi ra đời, những chiến công lớn nhất được ghi cho chiếc xe kỳ diệu lại là trong chiến tranh Việt Nam.
Studebaker US6
Hơn ai hết, chúng ta hiểu cái giá của chiến thắng. Và cũng hơn ai hết chúng ta hiểu công tích của những chiến sỹ hậu cần, ngày đêm lo gạo, đạn cho những người cầm súng trên chiến trường. Và chúng ta cũng sẽ không quên những người bạn đã gửi những chiếc xe quý báu đến để chúng thay thế những chiếc xe đạp thồ lịch sử của Điện Biên Phủ.
Được sản xuất tại nhà máy ô tô mang tên Likhachốp, chiếc Zil-157 được coi là một giải pháp sản xuất ra một chiếc xe thay thế cho chiếc Studebaker US6 được chuyển tới trong cuộc Chiến tranh vệ quốc vĩ đại theo các hiệp định thuê mượn khí tài (lend-lease) đang là một chiếc xe vận tải chủ lực trong quân đội Xô-viết.
Mãi đến năm 1957, dự án mới thành hiện thực với chiếc Zil ba cầu đầu tiên. Một đỉnh cao của công nghệ Xô-viết. Chiếc xe tải off-road 6x6 với ba cầu chủ động, vi sai đồng bộ một cách tuyệt vời giữa các đầu trục. Hơn thế nữa một số phiên bản của nó còn được trang bị thiết bị tự bơm lốp xe ngay trong khi chạy (mà sau này khả năng này được phát triển trên chiếc Zil-131).
Ngay sau khi ra đời, chiếc Zil-157 đã đạt được “Giải thưởng lớn” (Grand Prix) tại triển lãm ô tô quốc tế Bruxen (Bỉ) năm 1958. Lúc đầu người ta cho rằng đây là một copy của chiếc Studebaker US6, nhưng trên thực tế thì không hẳn như thế. Hình thức thì chiếc Gaz-51 giống Studebaker US6 tuy nó chỉ là chiếc xe dẫn động cầu sau. Còn chiếc Zil-157 lại được thiết kế, mà người ta cho rằng, hình thức của nó đẹp, duyên dáng đến tuyệt vời chỉ có được ở truyền thống thiết kế thiết bị quân sự Xô-viết. Nó làm cho chúng ta nhớ đến những chiếc T-34 huyền thoại mà đến nay chẳng chiếc xe tăng hiện đại nào có thể qua mặt được nó về độ duyên dáng.
Dàn cachiusa BM-13 được lắp trên những chiếc Studebaker US6
Chiếc Zil-157 được thiết kế chủ yếu là để trở thành xe tải chiến lược dùng cho quân đội Xô-viết, nhưng nó còn được dùng để lắp lên đó giàn cachiusa (mà trước đó dàn BM-13-16 (phiên bản rốckét chỉ có 16 quả 1 dàn, quả đạn dài nhất và bắn được xa nhất) được lắp lên Studebaker US6). Cho đến trước năm 1942, dàn cachiusa thường được lắp trên xe Zis-5 dẫn động cầu sau, cho đến khi xuất hiện những chiếc Studebaker US6 xu hướng này mới bị bãi bỏ. Những chiếc Studebaker US6 đã thực sự gây sốc cho những nhà chế tạo ô tô Xô-viết. Hệ thống lái thủy lực, dẫn động tất cả 6 bánh xe trên 6 đầu trục (6x6)… những trang bị mà lúc đó, xe ô tô Nga có nằm mơ cũng không thấy. Chiếc Zis-5 chỉ được trang bị phanh ở trục sau trong khi xe Mỹ phanh được trang bị và đồng bộ tuyệt vời trên tất cả các bánh xe.
.jpg)
International KR11 (1941-43)
Trong điều kiện chiến tranh, không thể chế tạo đại trà một chiếc xe như vậy được: nó đòi hỏi thay đổi quá nhiều thứ. Họ chỉ có thể sản xuất ra một thứ hoàn toàn giống, đúng là một bản copy chỉ khác đôi chút về hình dáng của cabin vào sau chiến tranh. Đó là những chiếc ZIS-151. Sau khi Xta-lin chết, người ta đổi tên “Nhà máy ô tô mang tên Xta-lin” thành “Nhà máy ô tô mang tên Likhachốp” – đơn giản những chiếc ô tô sẽ đổi tên từ Zis sang Zil. Những chiếc Zil-157 là những sản phẩm đầu tiên của nhà máy sau khi đổi tên.
Gaz-51
Nhưng nó không phải là một bản copy, mà là một phiên bản cải tiến của chiếc Zis-151. Đầu tiên nó đập vào mắt mọi người ở thiết kế cải tiến để đảm bảo tính cơ động: những chiếc bánh xe. Chúng được thiết kế bánh xe đơn với lốp “địa hình” kiểu “cành thông”, bề mặt lốp rộng hơn, tròn hơn. Chính vì chỉ lắp lốp đơn nên chiếc xe mới có trục xe rộng hơn chiếc Zis-151. Hơn thế nữa những người thiết kế ra nó đã đạt tới một trình độ cao khi trang bị cho chiếc xe thiết bị tạo cho nó khả năng tự động thay đổi áp suất bánh xe theo địa hình (chuyện vừa chạy vừa bơm lốp là “muỗi”).
.jpg)
Zis-150
Zis-151
Kiểu xe mới được sản xuất tại nhà máy từ năm 1958 đến năm 1961. Từ năm đó đến năm 1964, nhà máy sản xuất môđen cải tiến Zil-157K và kiểu sau cùng, Zil-157KD được sản xuất từ 1976 đến 1982. Tất của những mẫu đó là những kiểu xuất khẩu, vì trong quân đội Xô-viết sau đó người ta thay dần chúng bằng kiểu xe to hơn, công suất lớn hơn là chiếc Zil-131, mà đến nay vẫn còn dùng. (Xu hướng thay thế Zil-131 trong quân đội Nga bằng các kiểu xe vận tải quân sự Kamaz nghe chừng còn lâu mới xong).
Cơ cấu tự động điều chỉnh áp suất bánh xe
"Đầu tời"
Hệ thống treo ngon lành
Lốp địa hình kiểu "cành thông"
Đèn pha có nắp bảo vệ chống đạn và hắt sáng tránh sự phát hiện của máy bay
Cácđăng dẫn động đến hai cầu sau
Cầu trước
Chiếc Zil-157 có thiết kế cơ sở là xe tải có trọng tải 3 tấn, nhưng là xe việt dã vượt mọi địa hình. Trên đường tốt, nó có thể kéo rơmoóc đưa khả năng chuyên chở lên tới 7 tấn rưỡi, nhưng thực ra những chi tiết của xe không được thiết kế để chuyên chở nặng đến như thế. Quan điểm của các nhà thiết kế quân sự Xô-viết không phải là tải trọng - họ làm xe tải hạng nặng không khó. Quan trọng là phải mang được hàng đến đích bất chấp khó khăn của điều kiện chiến tranh. Chính quan điểm đó đã làm cho chiếc xe có những ưu điểm tuyệt vời mà sau này nó đã thể hiện trên đường Trường Sơn. Hai bên thành xe có thể lắp ghế băng, chiếc xe có thể chở được từ 12 đến 16 lính đầy đủ trang thiết bị (ở điều kiện Việt Nam thì nó được nhồi nhiều hơn nhiều). Một đặc điểm nữa không thể quên kể đến, đó là ở đầu xe có trang bị một bộ tời dẫn động thẳng từ động cơ (không phải tời chạy điện như ở xe địa hình 2 cầu dạng jeep sau này).
Chiếc xe còn có nhiều phiên bản khác, ví dụ như những phiên bản được thiết kế để chở nặng hoặc đầu kéo sơmi-rơmoóc.
... được dùng để chở tên lửa phòng không SAM-2 "Đvina"
Những năm 50 của thế kỷ trước, Liên Xô giúp đỡ Trung Quốc xây dựng công nghiệp ô tô của đất nước. Tại “Công trường ô tô đầu tiên” (FAW) người ta đã sản xuất ra phiên bản “Chinese Zil-157”, đó là chiếc “Giải phóng CA-30”. Cả hai ông anh đều đã chuyển cho Việt Nam những chiếc xe của cả hai loại đó. Vì là bản copy dập khuôn nên hoàn toàn có thể dùng lẫn phụ tùng, cũng dễ dàng cho những người lính thợ Việt Nam. Nhưng nhiều người cho rằng, đồ của Liên Xô vẫn tốt hơn…
"Giải phóng" CA-30 - Made in China- Số chỗ ngồi (trên cabin): 1+2
- Loại xe: vận tải quân sự dẫn động 6 bánh (6X6)
- Khối lượng (rỗng): 5.450 kg
- Trọng tải tối đa: 4.500 kg (trên đường tốt) / 2,500 kg (trong điều kiện việt dã)
- Chiều dài: 6.684 cm
- Chiều rộng: 2.315 cm
- Chiều cao: 2.360 cm
- Tốc độ tối đa: 65 km/h
- Suất tiêu thụ nhiên liệu: 50 lít (xăng)/100km
- Tầm xa hoạt động: 420km
Hồi tôi còn nhỏ, vì bố tôi làm trong một cơ quan Nhà nước chuyên nhập khẩu thiết bị vật tư về cho cả nước (Bộ Vật tư), nên tôi được tiếp xúc nhiều với những chiếc xe mới keng được chuyển sang cho ta. Những chiếc xe Din luôn thu hút sự chú ý của tôi, và tôi thấy thích chúng, đến mức mê mệt. Người ta đến định đút lót ông cụ để ông ấy phân phối cho người ta không phải là xe Din, mà là IFA (xe tải của CHDC Đức, động cơ điêden tiết kiệm hơn). Tôi cứ muốn kêu lên, bảo vệ cho những chiếc Din yêu quý, nó tuy uống xăng như nước lã nhưng chắc chắn và bền bỉ chứ không như IFA lỏng lẻo lắm, chạy cứ như răng bà lão ấy. Nhưng thế thời phải thế…