[weekdaysman]

Lời đầu tiên em muốn nói là lời xin lỗi nếu trong những điều em viết có gì làm các bác liên tưởng, liên hệ hay suy nghĩ rằng em có tinh thần phản xây dựng hay phá hoại. Cả ngày hôm nay em đi vắng vì công việc gia đình nên bây giờ mới có dịp nói những lời này với các bác.

Thực tế thì có vẻ như em có một ý nghĩ hơi khác thế này: Ở đây chẳng có cuộc tranh luận nào cả. Bác Hổ khoe những bức ảnh bác ấy chụp và nếu ai đó muốn hỏi thêm điều gì quanh những bức ảnh ấy, bác Hổ giải thích thêm cho bác ấy (và nhân tiện là các bác khác) hiểu rõ hơn, điều đó chẳng tạo nên cuộc tranh luận nào. Bác Hổ cũng chẳng nhằm qua đó nói lên yêu cầu phải được ai đó ghi nhớ công ơn, về những gì bác đã góp sức làm nên thể hiện trong bức ảnh hay về việc bác đã chụp những bức ảnh ấy, điều đó lẽ ra cũng chẳng thể tạo ra việc tranh luận về tiền công hay sự biết ơn, dù thực tế là nhiều thành viên đã nhấn nút cảm ơn sau những bài bác đã đăng hay những thành viên không thấy quan tâm chỉ đơn giản là không vào đọc nó. Khi các bác sinh ra một đứa con và chăm bẵm nó lớn lên, các bác cũng muốn lưu lại những bức ảnh khi nó cười vui hay khi nó đùa nghịch, các bác cũng muốn khi nào đó khoe nó với những người khác. Giả sử ai đó xem bức ảnh rồi nói: "Giống như bác có trách nhiệm làm việc để được trả lương, Luật hôn nhân và gia đình quy định bác đã sinh con thì phải có trách nhiệm chăm sóc nó. Bác khoe ảnh con bác ra đây làm gì!". Chắc hẳn các bác không thể hiểu tại sao người ta nói với các bác như vậy.

Có thể là sau đó đã có gì đó giống như là tranh luận. Nhưng một khi chúng ta đều là những người trưởng thành hành động có chủ đích, thì thực ra cuộc tranh luận nào đó sẽ chẳng đi đến đâu cả. Bác Hổ có thể giải thích cho mọi người thêm hoặc chẳng cần giải thích thêm gì cả, điều đó là tùy bác. Nhưng một cách tổng hợp nhất, cái "nên hay không nên", cái "ở đây hay ở kia" có thể kết luận bằng tiêu chí cuối cùng nào? Những khía cạnh kỹ thuật chỉ nói lên một mặt của sự việc. Chúng ta đã cố gắng xây dựng nền kinh tế thị trường từ lâu và với mỗi dự án đầu tư, trong mỗi nghiên cứu khả thi sau những trình bày về kỹ thuật đều phải đi đến tính toán hiệu quả kinh tế của nó. Bác Hổ đã trình bày quan niệm đầy đủ hơn về hiệu quả kinh tế - xã hội thay vì hiệu quả kinh tế thuần tuý, điều đó lẽ ra cũng đã đủ. Nhưng thậm chí chỉ là vấn đề kinh tế không thôi cũng vậy. Chữ kinh tế cùng ý nghĩa gốc với tiết kiệm trong rất nhiều ngôn ngữ và bản chất của hoạt động kinh tế là sự đánh đổi. Bài toán kinh tế sơ khai nhất của bà nội trợ chỉ có một số tiền nhất định cho mỗi buổi chợ chỉ cho phép bà mua thêm gạo nếu bớt đi một lượng nhất định thịt, rau hay mắm muối. Nghĩa là đương nhiên bà không thể đáp ứng yêu cầu của tất cá những thành viên trong gia đình muốn có nhiều hơn tất cả những thứ đó. Đó là sự đánh đổi. Đó là sự không thể hoàn thiện. Nhưng có thể chúng ta vẫn muốn đi tìm một đáp án gần với sự hoàn thiện nhất. Nếu tìm được đi chăng nữa, với bà nội trợ thì đơn giản là chúng ta sẽ trao cho bà một danh mục tối ưu với những số lượng cụ thể gạo, thịt, rau hay mắm muối cần mua. Nhưng với dự án NMLD Dung Quất, bà nội trợ ấy ở đâu? Chúng ta có định tìm bà ấy hay không hay có thể gặp được bà ấy hay không, hay gặp rồi chúng ta mới biết hóa ra bà còn cần mua cả dầu ăn nữa, điều trước đó chúng ta chưa từng biết đến? Trong mọi trường hợp thì người tìm ra công thức gạo - thịt tối ưu có thể đã đi lên hàng đầu rồi nhận ra mình đi đâu chẳng biết, phải không Phương?

Nhưng thực ra, khi tính toán công thức gạo thịt tối ưu nào đó, chúng ta còn quên là bà nội trợ cần mua cả thuốc chống rận. Chúng ta không nằm trong tấm chăn của bà nội trợ đó. Và chúng ta còn bận chống lại có thể không phải là rận mà là cái gì đó khác, như là ruồi hay muỗi. Nhưng thực ra ngay khi tưởng là đã hết ruồi hay muỗi thì quanh ta vẫn còn đầy những vi khuẩn gây bệnh mà dù không nhìn thấy nhưng ta vẫn biết chúng đang ở đó. Nhưng có lẽ chúng ta nên gạt bỏ những lo lắng về những vi khuẩn đó để tận hưởng cảm giác ấm áp của tấm chăn mình đang đắp. Và khi có thể tận hưởng sự ấm áp đó, chúng ta cũng có thể kể rằng mình đang đắp một tấm chăn ấm áp, dù cho ai cũng có thể nói tuy vậy thực ra, nó vẫn đầy những vi khuẩn.

Có thể việc liên tưởng đến thành ngữ nào đó làm các bác thấy không hay, nhưng thực ra ý nghĩa căn bản của câu thành ngữ đó cũng không khác xa với việc nếu em trích câu "lòng ta vẫn vững như kiềng ba chân". Em đã cố gắng tránh để các bác có những liên tưởng quá rộng và cũng muốn nói một cách vắn tắt, nhưng cách này hay khác thì em cũng không định cổ vũ bác Hổ đứng tấn cho thật vững để mà mang kiềng ba chân ra so sánh. Các bác đều mong bác Hổ đi tiếp trên con đường xây dựng công trình mà bác ấy đã dành nhiều tâm huyết, càng mong thấy nhiều hơn những bức ảnh không những đầy chất thời sự và còn đầy chất thơ của bác ấy nữa. Với dự án NMLD Dung Quất, dù chẳng đứng tấn mà có bước nhanh như gió, tiến độ cũng đã chậm trễ lắm rồi.

Với những bức ảnh đầy tính thời sự và những liên tưởng thú vị về cua, cò, hoa hay nấm thì em nghĩ có thể dùng hình ảnh một nhà thơ một tay cầm máy ảnh còn tay kia cầm chiếc cờ-lê để mô tả về bác Hổ, dù có lẽ thay cho chiếc cờ-lê thì máy tính xách tay sẽ là sự mô tả phù hợp hơn, bởi lẽ dù chiếc mũ bác đội màu gì thì cổ áo bác mặc cũng là màu trắng chứ không phải màu xanh. Đó không phải là sự tán tụng mà em dành cho bác Hổ mà chỉ là những cảm nhận của em về những bức ảnh bác đã chụp. Còn nếu như thực tế vẫn tồn tại một cuộc tranh luận "đi đâu không biết", thì hy vọng khi nào đó nếu có thể, em sẽ viết thêm đôi dòng về mô hình chuỗi nhân quả năm khối của Kornai Janos mà những vấn đề như là "nên hay không nên", "ở đây hay ở kia" chỉ thuộc về ba khối bề nổi nhất của hệ thống mà không thể động chạm đến hai khối căn bản của nó, dù em không biết khi nào mình lại có đủ tâm huyết để nói về những chuyện như vậy.

Nếu các bác đã bỏ công đọc hết những lời lẽ lê thê này, em xin cảm ơn các bác rất nhiều.