2. Tiêu chí (tiêu chuẩn) dịch thuật
Ta xét mục này đầu tiên vì muốn làm gì trước hết cần phải biết tiêu chuẩn của sản phẩm mình sẽ làm ra.
Có thể nói , dịch thuật là giai đoạn cuối cùng hay là “mức cao nhất” trong quá trình học ngoại ngữ "Nghe – Nói – Đọc – Viết – Dịch", bởi vì dịch thuật là sự kết hợp và vận dụng tất cả các kỹ năng còn lại, cho nên muốn dịch tốt ta phải luyện tập nhiều 4 kỹ năng trên thông qua học tập hoặc ngoài thực tế. Có người nắm lý thuyết rất vững nhưng dịch thì nghe không được, và ngược lại, có người chỉ biết lý thuyết cơ bản nhưng dịch lại hay. Tại sao vậy?
Tìm hiểu những điều cơ bản của lý thuyết Dịch thuật học, kết với với kinh nghiệm nhiều năm làm công việc dịch thuật các loại, ta sẽ cùng nhau tìm giải đáp cho câu hỏi này.
Dịch thuật (nghĩa đen là “Phương pháp chuyển đổi” từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác), thường được chia thành biên dịch và phiên dịch. Biên dịch được hiểu là dịch văn bản (khác với dịch kèm theo biên tập), còn phiên dịch được hiểu là dịch miệng để người khác nghe.
Theo quan niệm hiện nay, Dịch thuật là khoa học, nhưng không phải là một môn khoa học chính xác mà là sản phẩm khoa học trí tuệ. Trong kho tàng kiến thức nhân loại nó cũng như Triết học, cũng là môn khoa học lâu đời nhất và có tính nhân văn cao. Nếu chỉ biết ngoại ngữ mà không xác định được hệ thống kiến thức này thì dễ sa vào dịch theo ngẫu hứng cảm tính (đọc thì hay nhưng giá trị không bao nhiêu), hay tranh luận triền miên “Ai dịch hay hơn ai” khi không có sự thông nhất về tiêu chuẩn đánh giá bản dịch.
Do ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc qua những công trình biên dịch đầu tiên, chủ yếu là dịch xuôi từ tiếng Trung, Pháp sang tiếng Việt, bởi các bậc tiền bối của ta trong nghề dịch, 3 chữ “Tín, Đạt, Nhã” (trung thành với nguyên bản, dễ hiểu để lĩnh hội được nguyên ý của bản gốc, văn vẻ trôi chảy, lưu loát) đưa ra từ cuối thế kỷ XIX được nhiều người thời nay xem là tiêu chí của dịch thuật. Và hiện nay nhiều nơi dạy các môn dịch chuyên nghiệp ở Việt Nam cũng quan niệm như vậy.
Điều này chỉ đúng khi dịch những tác phẩm kinh điển, tầm cỡ sang tiếng Việt, còn nay xã hội phát triển theo nhiều xu hướng, đa dạng về lĩnh vực, tiếng nói nhiều dân tộc pha trộn lẫn nhau do tiến bộ khoa học kỹ thuật, việc dịch ngược từ tiếng Việt sang tiếng nước khác là cần thiết, thì 3 chữ này trở nên mâu thuẩn nhau. Nếu giữ được chữ Tín khi văn phong bản gốc “gồ ghề” thì bản dịch làm sao nhã được? Hay vì chữ Tín thì không thể có Đạt như ví dụ tôi đưa ra ở phần đầu khi dịch cụm từ “по-пластунски пропахали” nghĩa đen là “cày - trườn bằng tay” (cày bằng cái gì ở đây, còn trườn không bằng tay thì bằng cái gì?) người đọc không thể hiểu ý câu gốc.
Vì vậy, có không ít dịch giả đã hăng hái đề nghị “phế truất” cả 2 chữ Đạt, Nhã và chỉ để lại chữ Tín là đủ. Theo họ, chữ Tín bao gồm tất cả, tức là chuyển “nguyên xi” toàn bộ những cái gì mà bản gốc có và người đọc cảm nhận được thực chất nó trong ngôn ngữ đích. Nhưng như ta đã thấy ở ví dụ trên về chữ Tín, khi người đọc bình thường khó hiểu thì bản dịch còn có tác dụng gì?
Theo tôi, ta nên “giải tán” cái tiêu chí 3 chữ ấy. Nhiều người thay bằng tiêu chuẩn “Đúng”, có người thì “Trung thành và Thông suốt”. Nghe thì đúng thật, nhưng hiểu cụ thể để người đang học ngoại ngữ biết mà chuẩn bị trước kiến thức, và áp dụng thế nào khi đánh giá bản dịch?
Để biện minh, các nhà “cải cách” này đã dành nhiều công sức để phân tích mấy chữ do họ đưa ra, tựu trung lại, trong chúng chứa vô số khái niệm khác, làm được tất cả thì là lý tưởng.
Theo ý kiến nhiều dịch giả phương Tây, trong đó có Nga, các tiêu chí cơ bản của dịch thuật là:
● Truyền tải đầy đủ những nội dung tư tưởng của bản gốc;
● Phong cách và hình thức trình bày của bản dịch cần giống tối đa với bản gốc;
● Bản dịch phải đọc được dễ dàng tương ứng như bản gốc.
Hơi dài (nhưng ngắn hơn nhiều so với những lời giải thích của những nhà “cải cách” trên) cái chính là dễ hiểu, dễ hướng tới ngay cả cho những người mới vào nghề.
Tôi theo những tiêu chí này, bên cạnh sự đúng đắn đã được kiểm nghiệm qua thực tế dịch thuật của bản thân, các bạn quan tâm chủ yếu là dịch Việt <->Nga nên quan điểm này rất phù hợp.