Chính phủ Pháp đang ở trong thế thất lợi. Lực lượng quân sự của họ tại Đông Dương chưa sẵn sàng để tham chiến. Đúng là có sẵn sàng để đối phó với các nổi loạn nhỏ lẻ ở địa phương, nhưng không đủ trang bị để phòng thủ đất nước chống lại quân Nhật. Khi Nhật Bản ép sức mạnh quân sự của mình lên biên giới phía bắc xứ Bắc Kỳ, Toàn quyền Catroux chẳng có mấy quân bài trong tay. Không quân Đông Dương thực sự là không tồn tại. Trên khắp đất nước kể cả lính garde indigène – sắc lính An Nam mang tính bảo an gendarmerie hơn là lực lượng chiến đấu – chỉ có 50.000 người có vũ trang. Khoảng nửa số đó là lính văn phòng, hậu cần, và chưa tới 11.000 là người Pháp. Catroux ước tính rằng quân nhu và đạn dược chỉ đủ cho không nhiều hơn một tháng giao tranh. Hy vọng duy nhất của ông là dùng dình kéo dài thời gian và cầu xin giúp đỡ từ Anh và Hoa Kỳ.
Trong một cuộc gặp riêng với Tư lệnh Hạm đội Viễn Đông Vương quốc Anh ở Sài Gòn, Catroux được cho hay người Anh không thể hỗ trợ quân sự bởi họ không có đủ để dùng. Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ nói với Catroux rằng Hoa Kỳ sẽ không tuyên chiến với Nhật Bản trong trường hợp Đông Dương bị tấn công, nhưng sẽ tán thành một ủy ban thu mua trang thiết bị quân sự giống như đối với bất kỳ quốc gia thân cận nào. Toàn quyền Catroux gấp rút gửi đi một ủy ban như vậy.
Và rồi, ngày 18/6/1940, sau bốn ngày trời không có tin tức gì từ chính phủ Pháp ở Paris, Đông Dương nhận được tin rằng nước Pháp đã phải đình chiến với Đức. Xứ Đông Dương thuộc Pháp choáng váng. Đột nhiên vùng đất vốn bị giữ phụ thuộc cả về quân sự lẫn kinh tế với nước Pháp nay bị cắt rời khỏi chính phủ của mình ở bên kia địa cầu.
Việc lực lượng yếu ớt của Đông Dương đã bị bỏ mặc đối phó với Nhật Bản được tiếp nhận một cách hoảng hốt và thiếu tin tưởng. Ở nhà, thái độ của cha tôi từ chỗ miễn cưỡng chấp nhận những gì đã xảy ra mau chóng biến thành giận dữ và nhục nhã. Còn với những người thuộc cộng đồng Pháp đã tự cho phép mình kiếm bộn nhờ dựa vào chức vụ, câu chuyện về các tội ác của Nhật ở Nam Kinh và những nơi khác giờ đây trở thành nỗi ám ảnh.
Một ngày sau khi có tin về cuộc đình chiến tại Pháp, người Nhật đưa ra tối hậu thư cho Catroux. Với việc quân Nhật đang đe dọa tại biên giới, ngài Toàn quyền chỉ có hai mươi bốn tiếng để chấp nhận các yêu cầu. Catroux nhận thấy mình chẳng có mấy lựa chọn. Không còn hy vọng được giúp đỡ từ bên ngoài, lực lượng bên trong thì yếu ớt và trang bị kém, ông đã chấp nhận yêu cầu chấm dứt việc vận chuyển hàng hóa cho Trung Hoa. Hy vọng việc nhượng bộ này sẽ xoa dịu người Nhật và vẫn còn muốn kéo dài thời gian, ông thẳng thừng từ chối điều nước Nhật thực sự muốn: mở rộng đường cho quân Nhật đi qua Đông Dương, cũng như cho phép sử dụng các sân bay của Pháp tại thuộc địa. Nếu không có gì xảy ra, ông hy vọng có thể trang bị cho lực lượng của mình bằng khí tài mua từ Hoa Kỳ và sẽ sẵn sàng nghênh chiến vào tháng 10.
Catroux đang trong một tình thế dễ gây ác cảm bất kể việc ông có biết được kế hoạch chiến lược tổng thể của Nhật hay không. Sẽ không ai chấp nhận nếu ông nói “không”: người Pháp hiện đang nắm giữ cửa ngõ dẫn đến mọi nguồn lực mà Nhật Bản thèm muốn. Về mặt địa lý, mở con đường xuyên qua Đông Dương là chuyện sống còn nếu Nhật muốn xâm chiếm Đông Nam Á. Từ Đông Dương Nhật có thể tấn công Miến Điện, Mã Lai, Singapore, thuộc địa Đông Ấn của Hà Lan và quần đảo Philippine. Paris đã nằm trong tay kẻ thù và Nhật Bản giờ đây ý thức rất rõ nước Pháp đang yếu đến mức độ nào.
Trong khi mặt trời còn đang chiếu êm ả trên vùng đất Đông Dương thuộc Pháp thì tôi phải ngồi làm bài tốt nghiệp. Đấy là một thứ công chuyện rỗng tuếch, và các ngài sĩ quan cao cấp ở Hà Nội ngực đầy huân chương trịnh trọng đến để thi hành bổn phận. Chỉ khoảng tám người trong số chúng tôi thi đậu, và chúng tôi nhận nhiệm sở tương ứng với kết quả thi. Tôi phải trong vòng ba mươi sáu tiếng đến nhận nhiệm vụ tại Đại đội pháo 155mm ở Lạng Sơn, đông bắc Hà Nội, gần biên giới Trung Hoa.
|