Nếu bạn hỏi người dân Nha Trang, thành phố của họ có những gì gây ấn tượng nhất, người ấy chắc chắn sẽ trả lời: các di tích lịch sử văn hóa Chăm, các loại dược liệu và sự giàu có của bờ biển nơi đây. Dọc theo bờ biển dài hơn 200 cây số của tỉnh Phú Khánh có biết bao những điều bí ẩn vẫn được sóng biển lưu giữ. Tại sao người Mỹ không ném bom Nha Trang? Tất nhiên, không phải vì thương tiếc cho các di tích văn hóa dân tộc của người Việt Nam, không phải vì sợ cơn thịnh nộ của những người mang nặng tín ngưỡng tôn giáo trong các khu vực những ngôi đền Chăm, mà bởi vì họ đã để lại nơi đây những kho tàng vào loại khủng nhất.
Dũng cảm như chim Kvei
Phía tây của Nha Trang có một con đường chạy thẳng vào phía trong bán đảo Đông Dương lên cao nguyên rộng lớn của miền Trung - đó là Tây Nguyên. Nếu bạn tin vào truyền thuyết cổ xưa, cho đến giờ vẫn còn có thể được nghe trong các ngôi làng của dân tộc Êđê đã sống hàng ngàn năm trước đây trên những sườn núi của dãy Trường Sơn, thì họ đã từng được cứu thoát khỏi cơn đại hồng thuỷ là nhờ ngồi vào trong những cái trống rất lớn.
Nhà văn Nguyễn Tuân, người đã kể cho tôi nghe không ít các truyền thuyết về Tây Nguyên từng nói với một nụ cười:
- Hãy hỏi bất cứ một già làng nào, xem họ có tin vào các truyền thuyết của mình không. Người đó sẽ trả lời rằng ông ta tin chỉ khi nào các truyền thuyết đó bị phế bỏ. Tuy nhiên cần phải biết thêm rằng trên đất Tây Nguyên trong thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, tổ tiên xa xưa của người dân địa phương đã từng sống ở đây.
Trong núi rừng Tây Nguyên rải rác đó đây có tổ của một loài chim đẹp đẽ - chim kvei, được cho là khôn ngoan và dũng cảm. Có lẽ đó là lý do tại sao lời khen ngợi cao nhất từ miệng của những người dân vùng núi này là: "Một người khôn ngoan và dũng cảm như chim kvei".
Những con đường của miền Nam Việt Nam đã đưa tôi đến với một người như thế. Tên ông là Y Bih Aleo. Khi tôi đề nghị ông kể về mình, ông trả lời:
- Vâng, chuyện là thế này. Nhưng đó sẽ là một câu chuyện dài đấy. Bảy mươi hai năm trước tại một ngôi làng nhỏ Buôn Niêng trong rừng, gần Ban Mê Thuột, tỉnh Đăk lăk người ta bắt được một con voi trắng. Họ đã đưa con voi này tới cho người đứng đầu một bộ lạc Êđê như là món quà tặng, vợ người này vừa mới sinh một cậu con trai. Mọi người đánh cồng chiêng cho tất cả biết niềm vui to lớn của gia đình Aleo. Cậu bé được đặt tên là Y Bih Aleo.
- Tôi lớn lên giữa những ngọn núi và rừng rậm, nơi hoa piaropang nở trắng - Aleo cho biết. - Cha mẹ đã cho tôi đi học, và sau đó thì vào một trường quân sự. Chẳng bao lâu tôi đã được phong cấp bậc sĩ quan đầu tiên của quân đội thực dân Pháp.
Từ nhỏ, chàng thanh niên miền núi này đã có ấn tượng về thế giới như là một vương quốc của những gì tốt lành và trung thực. Anh đã được dạy cần phải tôn trọng mọi người, bảo vệ cuộc sống. Trong quân đội thuộc địa, anh đã chứng kiến những điều ngược lại: sự tàn ác và đểu giả, dối trá và tham nhũng. Lý trí và trái tim của chàng trai Tây nguyên này khao khát đấu tranh chống lại mọi bất công. Vào đầu những năm 40 tại Việt Nam đã lan rộng phong trào giải phóng dân tộc do Mặt trận Việt Minh lãnh đạo, Aleo được tiếp xúc với những người yêu nước. Kể từ mùa hè năm 1945, thủ lĩnh đứng đầu bộ lạc Êđê này đã trở thành người lãnh đạo cuộc nổi dậy vũ trang ở Ban Mê Thuột. Cư dân địa phương đã tin tưởng chọn Aleo làm chỉ huy các lực lượng quân nổi dậy ở khu vực giao điểm của ba con đường giao thông chiến lược nối liền cao nguyên Tây Nguyên, các vùng đất phía Nam Việt Nam và Cam-pu-chia. Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, Y Bih Aleo được bầu là thành viên của Ủy ban nhân dân cách mạng tỉnh Đăk Lăk