Tổng giám mục nhà thờ công giáo Nguyễn Quang Xuyên đã kể vào đêm ngày 27 rạng ngày 28 tháng ba, trong căn phòng của ông đã vang lên hồi chuông điện thoại từ chỉ huy trưởng quân đoàn một, tướng Ngô Quang Trưởng. Ông ta yêu cầu nhanh chóng thu xếp đồ đạc và di tản vào Sài Gòn. Vị tổng giám mục cao tuổi đã từ chối rời khỏi thành phố.
- Chúng tôi sẽ buộc ông đi bằng vũ lực - viên tướng hét to - tôi đã cho một toán lính tới ..!
Ông Xuyên gác ống nghe lên, hôn tạm biệt gia đình, và ra khỏi nhà. Ông đã trốn tránh tại nhà một trong những giáo dân. Chỉ khi các đơn vị quân giải phóng tiến vào thành phố, ông mới tự do đi ra các đường phố Đà Nẵng.
- Tại Đà Nẵng, có hơn 10.000 người Công giáo - ông Xuyên nói với tôi. Và gần như tất cả họ vẫn ở lại trong thành phố, điều này chứng minh lòng trung thành của họ với chính quyền mới.
Người đứng đầu cộng đồng tín đồ Cao Đài không ít hơn 12 ngàn người - Hồ Tấn Sinh, cho rằng việc quân đội Sài Gòn bỏ chạy và tiếp đó là lực lượng cách mạng tiến vào đã cứu thoát cho Đà Nẵng. "Chúng tôi tin rằng - ông nói, - với chính quyền mới, những kẻ xâm lược ngoại bang không khi nào đặt chân lên được đất nước của chúng tôi. Đi theo chính quyền này là tương lai của chúng tôi".
…Thương nhân người Đà Nẵng Trương Mát sống tại nhà số 139 trên phố Lý Thái Tổ . Ngày 28 tháng 3 năm 1975 dưới họng súng của binh lính, cùng với hàng ngàn người dân Đà nẵng khác, ông bị dồn ép vào trong khoang chứa của một sà lan được một tàu khu trục khác kéo. Trên sườn tàu là số 240 sơn trắng.
- Khi chen nhau xuống chiếc sà lan đã có gần 50 người dân bị ngã xuống nước và chết đuối, chủ yếu là trẻ em - ông Mát kể. - Khi sà lan đi xa bờ khoảng hai mươi cây số, binh lính Sài Gòn đã bỏ rơi chiếc sà lan đầy người này giữa biển khơi. Ba ngày ba đêm hơn một nghìn người, trong đó hơn 600 trẻ em đã chịu cảnh không có nước uống và thực phẩm, tất cả họ bị bỏ mặc lênh đênh giữa những cơn sóng gió.
Chúng tôi đã không còn hy vọng được cứu sống - ông Mát cho biết - nếu không ngẫu nhiên gặp các chiến sỹ hải quân của quân Giải phóng.
Kho vũ khí dưới những quả đồi Chàm
Những ngôi tháp Chàm bằng đá ngày một gần hơn với đường số 1, như báo trước đã gần đến Nha Trang - thành phố thủ phủ tỉnh Phú Khánh. Những tháp Chàm này, được tính ra đã tồn tại gần 2000 năm nay - là chứng nhân im lặng của nhiều cuộc chiến tranh diễn ra ở vùng đất này, và những nền văn minh kế tiếp nhau.
Trong tất cả các sách hướng dẫn du lịch Đông Dương, Nha Trang đã luôn luôn được chào mời như là thành phố của những bãi biển cát vàng, với cửa sông Cái đẹp như tranh vẽ. Vùng phụ cận Nha Trang là các đồn điền cao su rộng lớn, những khu vườn xinh đẹp, những cánh rừng dừa và các loài cây ăn quả có giá trị, những vườn mía rộng lớn. Tuy nhiên, trong những năm 60 thành phố bị biến thành một căn cứ quân sự, với rất nhiều vị trí pháo binh, kho tàng, trạm radar. Một sân bay quân sự đã được xây dựng gần bên bờ biển. Những bãi biển vàng bị gài mìn, giăng lưới dây thép gai. Nha Trang dưới chế độ Sài Gòn được coi là một trung tâm gián điệp chính ở Đông Dương. Ở đây người ta đã tiến hành các khoá huấn luyện đặc biệt cho những học viên đến từ các nước trong khu vực Đông Nam Á.
Sau ngày giải phóng Nha Trang: mùng 3 tháng tư năm 1975 - thành phố với 200 ngàn dân, từng là một phần chủ yếu của quân đoàn 3 miền Nam Việt Nam khi đó - chính quyền nhân dân đã bắt đầu tiến hành loại bỏ những hậu quả tàn tích chiến tranh. Sau vài tháng đầu tiên, chỉ riêng trên bờ biển đã phát hiện được hơn 3000 quả mìn.
Tại Nha Trang, người dân trở lại cuộc sống bình thường có lẽ nhanh hơn so với các thành phố khác ở miền Nam Việt Nam. Điều này được giải thích là do những người yêu nước đã biết cách "làm việc" kịp thời với các đơn vị quân đội Sài Gòn. Nguyên đại uý quân y của chế độ cũ, bây giờ là bác sĩ nội khoa tại bệnh viện trung tâm thành phố Trần Qúy Can kể với tôi về việc những người yêu nước đã thực hiện các hoạt động bí mật giữa binh lính Sài Gòn như thế nào. Bản thân anh đã tốt nghiệp trường y và được gọi vào quân đội. Khi đang ở trong quân y viện của một sư đoàn lính dù, thì người bạn cũ của gia đình là Mai Bá đã đến gặp anh và sau cuộc trò chuyện ngắn, ông đã nói:
- Cháu có còn nhớ trước khi qua đời cha cháu đã nhắn nhủ lại gì không? Bác ấy muốn cháu hạnh phúc và nói rằng điều đó chỉ có thể trong điều kiện Việt Nam hoàn toàn tự do và thống nhất. Cháu đã sẵn sàng để phục vụ Tổ quốc của mình chưa?