Chương IV
ĐI DỌC VĨ TUYẾN 17
Đất này vô chủ sao?
Những đám mây bồng bềnh trên đầu. Phía dưới là dòng nước trong xanh thanh bình của dòng sông Bến Hải. Ngót nửa thế kỷ trước cả dòng sông lẫn cây cầu đều được gọi là Hiền Lương, có nghĩa là “dịu dàng, tốt bụng”. Năm 1954, khi Hiệp định Giơ-ne-vơ định ra đường giới tuyến tạm thời giữa miền Bắc và miền Nam Việt Nam theo vĩ tuyến 17 không ai có thể nhớ tên gọi của dòng sông nhỏ dài 70km ở ngay vùng này. Lúc ấy người ta đề nghị đặt tên sông là Bến Hải, nghĩa là “chảy về biển”. Nay thì nó đã nổi tiếng khắp thế giới.
Tôi còn nhớ người ta đã kẻ đường ranh giới trên cây cầu cũ bảy nhịp dài 178 mét như thế nào. Mặt cầu có 894 tấm ván lát, phần thuộc về VNDCCH có nhiều hơn phần phía nam 6 tấm, điều này làm cho Sài Gòn cực kỳ bực tức. Giờ đây cây cầu này không còn mang ý nghĩa xưa là phân chia nước Việt Nam, cũng như không còn các chốt biên phòng của Sài Gòn ở bờ nam với binh lính mặc quần soóc đỏ. Làng mạc mọc lên và những cánh đồng lúa trải dài dọc theo đôi bờ của dòng sông.
Cây cầu cũ thời thuộc địa đã bị bom đạn Mỹ phá hủy cuối năm 1967, chính tôi và người bạn thời đại học của mình là phóng viên chiến trường báo “Sự thật” Aleksei Vasiliev được thấy lần cuối nó còn nguyên vẹn và hầu như không hư hỏng gì. Thời chiến chắc là không ai nghĩ đến việc xây lại nó. Sau khi ký kết Hiệp định Paris, cầu được những người yêu nước Việt Nam khôi phục lại. Bây giờ là chiếc cầu bê tông trắng, mãi mãi nối đôi bờ của dòng sông “Chảy về biển”.
Những năm chiến tranh tôi đã từng đến khu phi quân sự nhiều lần, sống dưới công sự đặc khu Vĩnh Linh, đi theo những con đường mòn của du kích miền Nam. Sau khi giành thắng lợi và thống nhất đất nước, vùng đất này đã hoàn toàn thay đổi với tầm quốc gia, nhưng ngay cả bây giờ nhiều thứ ở đó vẫn gợi nhớ về một thời chiến tranh.